Stedelijke ontwikkeling & architectuur4 oktober 2011

Koolhaas in Rotterdam: sensitiviteit versus utopie

Rem Koolhaas is als theoreticus misschien nog wel bekender dan als architect. Daarom is de vraag gerechtvaardigd of er aan zijn gebouwen een gemeenschappelijke visie ten grondslag ligt. Op dit moment is Koolhaas in Rotterdam bezig aan een inhaalslag van formaat. De komende jaren zullen een drietal gebouwen van OMA, het architectenbureau dat in 1975 door Rem Koolhaas en Elia Zenghelis werd opgericht, gerealiseerd worden in het centrum van Rotterdam. Deze gebouwen maken een ontwikkeling zichtbaar in het oeuvre van het bureau: van ‘Fuck Context’ in de jaren ’90 naar het huidige pleidooi voor sensitiviteit en subtiliteit. In hun totale veronachtzaming van de economische context zijn de ontwerpen een stuk consistenter. Niets doen is nooit een optie geweest.

Het Stadskantoor aan het Rodezand. bron: www.stadskantoor-rotterdam.nl

Het stadskantoor is geen oneliner, maar een complex gebouw
Eind 2009 koos het college van B&W uit vijf geselecteerde ontwerpen voor het stadskantoor van OMA. In een toelichting op het ontwerp gaat Koolhaas in op de huidige conditie van Rotterdam: ‘Na een indrukwekkende opeenvolging van abrupte architectonische veranderingen (…) wordt het huidige Rotterdam gevormd door een veelheid aan architectonische ideologieën: naast en onafhankelijk van elkaar, elke nieuwe laag in tegenspraak met de vorige. Wat in deze context met een overdosis aan vorm nodig is, is subtiliteit en dubbelzinnigheid.’ Geen oneliner dus, maar een complex gebouw. Hiertoe bestaat het ontwerp uit kleinere elementen, pixels, waarmee een grillige vorm geboetseerd is. Een ‘wolkachtig weefsel’, rustend op slechts twee draagpunten, waardoor de begane grond geheel open en transparant vormgegeven kon worden. Door zijn opdeling in kleinere elementen is het gebouw in staat om op verschillende manieren op zijn context te reageren. Voor zover het mogelijk is conclusies te trekken uit de beelden en teksten van OMA lijkt de subtiele aanpak te werken. Een sensitief ontwerp, dat gekenmerkt wordt door een zekere vormeloosheid, waardoor de nadruk niet zozeer komt te liggen op het gebouw maar vooral op de publieke ruimte die erdoor gedefinieerd wordt.

Subtiliteit mag nu het uitgangspunt zijn van OMA in hun benadering van Rotterdam, in 1997 was dat schijnbaar nog niet echt het geval. Toen maakten zij het ontwerp voor De Rotterdam, dat jaren op de plank gelegen heeft, tot het vorig jaar vrij plotseling toch gebouwd kon worden. Dit werd mede mogelijk gemaakt door de recessie (gedaalde bouwprijzen en welwillende aannemers) en de gemeente (hoofdhuurder van één van de drie torens). Met de komst van De Rotterdam op de Wilhelminapier zal de Kop van Zuid naast het hoogste gebouw van Nederland (de Maastoren) en de hoogste woontoren (de New Orleans), ook het gebouw met het grootste vloeroppervlak gaan herbergen. Op een gezamenlijke basis van zes verdiepingen staan drie torens van ongeveer 150 meter hoog, samen goed voor een vloeroppervlak van 160.000 vierkante meter.

De Rotterdam. bron: www.derotterdam.nl

De verticale stad lijkt in Rotterdam een oplossing voor een niet bestaand probleem
De Rotterdam moet de eerste verticale stad van Nederland worden. De verticale stad, een begrip uit de stedenbouw, onderscheidt zich van conventionele, mono-functionele torens door een gemengd programma: een combinatie van wonen, werken, winkelen en uitgaan. Daarbij is het gebouw zoveel mogelijk publiek toegankelijk. Zijn meerwaarde haalt een verticale stad uit de interactie tussen de verschillende functies, waardoor men er ideaal gezien 24 uur per dag aangenaam kan verblijven, op eenzelfde manier als in een conventionele, horizontale stad. Dit soort torens wordt vaak genoemd als oplossing voor steeds verder dichtslibbende wereldsteden, waar ruimte schaars is en compact bouwen de enige manier om aan de toenemende vraag te voldoen. Hier begint het echter te wringen. Het centrum van Rotterdam heeft namelijk eerder een overschot dan een gebrek aan publieke ruimte en de leegstand is er zoals in heel Nederland de afgelopen jaren alleen maar toegenomen. De verticale stad lijkt daardoor in Rotterdam een oplossing voor een niet bestaand probleem, en wordt zodoende misschien zelf wel een probleem. De contouren daarvan tekenen zich al af met de verhuizing van de Gemeentelijke Diensten naar De Rotterdam, want wat gaat er nu gebeuren met de Marconi Torens, hun vorige thuisbasis?

Overigens reikt het concept van de verticale stad in het definitieve ontwerp van De Rotterdam uiteindelijk niet verder dan de vijfde verdieping. Alleen het voetstuk wordt publiek toegankelijk, de torens daarbovenop zijn toch weer mono-functionele torens geworden, waar men via aparte ingangen toegang toe heeft. Misschien is er wat dat betreft sprake van voortschrijdend inzicht, want in het ontwerp van die andere kolos die in Rotterdam op stapel staat, Forum Rotterdam, voorheen Koopgoot II maar in de volksmond vooral bekend als ‘de Coolkaas’, gooit OMA het over een heel andere boeg. Hiervan getuigt de projectbeschrijving: ‘The high-rise creates an impressive skyline, but due to mono-functionality and its lack of engagement with the surrounding public domain it does not succeed to enhance the attractiveness and liveliness of the centre. Instead of yet another tower project competing for height, the project aims to reconfigure the image of the centre by inserting the pure form of the cube on the site.’ Een enorme kubus dus, waarmee OMA een nieuw type gebouw in het centrum van de stad wil introduceren. Een geheel publiek gebouw, dat op alle niveaus aangesloten is op de omgeving en op die manier de looproutes tussen Binnenwegplein, Lijnbaan, Koopgoot en Coolsingel wil reorganiseren. Teneinde een goede lichttoetreding en interactie in de kubus mogelijk te maken is hij uitgehold en voorzien van een systeem van vides. Aanvankelijk waren dat nog zwierige, organische gaten, inmiddels zijn deze ‘verpixeld’ tot rechthoekige openingen. De invulling van het gebouw: winkels, woningen, kantoren, horeca en culturele functies, met een totaal vloeroppervlak van 120.000 vierkante meter.

Forum Rotterdam. bron: www.forumrotterdam.nl Beeld: Forum Rotterdam

Het is een nobel streven: een extreem publiek gebouw dat op alle niveaus de relatie met de stad aangaat, daardoor meer samenhang schept en waar men, net zoals in een verticale stad, op ieder moment van de dag wat te doen vindt. Toch hebben de welhaast utopische ambities van dit project iets ongemakkelijks. Want waarmee gaat deze kubus gevuld worden? Voor het aantrekken van nieuwe winkels moet ze bijvoorbeeld concurreren met het oude Postkantoor aan de Coolsingel, dat op dit moment ontwikkeld wordt tot luxueus shopping center. Of zal het toch vooral programma zijn dat vanaf andere locaties in de stad naar de kubus toe trekt, en leegstand elders tot gevolg heeft? En zijn er eigenlijk wel genoeg mensen in Rotterdam en omstreken om zoveel meer winkel- en uitgaansaanbod te rechtvaardigen? Hoewel het naar aanleiding van deze vragen moeilijk voorstelbaar is dat een gebouw van zo’n schaal in deze tijd gebouwd kan worden, stelt projectontwikkelaar Multi-Vastgoed monter dat de ontwikkeling volgens schema verloopt.

Had OMA niet beter naar het eigen pleidooi voor subtiliteit kunnen luisteren?
Zodoende lijkt het erop dat Rotterdam over een aantal jaren een hoge dichtheid aan OMA gebouwen kent, die een interessante kijk geven op het oeuvre van het bureau. Het stadskantoor staat qua schaal, ambities en uitgangspunten in schril contrast met De Rotterdam en Forum Rotterdam. Sensitiviteit tegenover utopie. Daarbij is echter ook van De Rotterdam naar Forum Rotterdam een ontwikkeling in visie te signaleren, waarbij nog traceerbaar is dat De Rotterdam in een andere tijd ontworpen is. In de aanpak van Forum Rotterdam legt OMA meer de nadruk op het publieke domein, en is in die zin gevoeliger geworden voor de omgeving. Niet voor niets was ‘Fuck Context’ een veelgeciteerde uitspraak van Koolhaas in de jaren ’90, de tijd waarin de Rotterdam ontworpen werd. In economisch opzicht lijken Forum Rotterdam en De Rotterdam echter precies dat te zeggen: Fuck Context.

Het zal moeten blijken of dit verstandig was. In een oud interview met de Groene Amsterdammer steekt Koolhaas wat dat betreft de hand in eigen boezem: ‘Leegte is voor mij een correctie op het hele architecten- en stedenbouwkundige vak, dat alleen maar dingen maakt, toevoegt. Dat is een beperking. Niets doen is bijvoorbeeld een wezenlijk onderdeel van het repertoire van de arts, maar de architectuur mist het basisinzicht dat het soms beter kan zijn om niks te doen, om dingen open te laten.’ Nu wil ik deze woorden niet misbruiken door te betogen dat het beter zou zijn om niets meer te doen aan het centrum van Rotterdam. Wat deze projecten betreft is het sowieso nog te vroeg om harde conclusies te trekken. Toch vraag ik me af of het in deze tijd van aanhoudende economische malaise, waarin steden eerder krimpen dan groeien en leegstand aan de orde van de dag is, verstandig is dit soort grootschalige architectonische en financiële experimenten uit te voeren. Had OMA niet beter naar het eigen pleidooi voor subtiliteit kunnen luisteren, en de projectontwikkelaars en gemeente met hen?

Reageer of deel op Social Media

Tags:Coolkaas, de Rotterdam, Forum Rotterdam, Koolhaas, Koopgoot II, OMA, Stadskantoor Rotterdam en Verticale stad

Sectie: Stedelijke ontwikkeling & architectuur

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *