Wetenschap en onderwijs12 december 2013

Tussen Katendrechters en Kapenezen

Is de sociale samenhang slechts papieren werkelijkheid?

Het Rotterdamse recept om probleemwijken om te toveren tot krachtwijken is om een flinke dosis rijke mensen toe te voegen aan de verarmende bevolking in de wijk. Die investeren in de openbare ruimte en trekken een gevarieerder voorzieningenniveau aan, waar de hele wijk van moet profiteren. Op papier is zo’n wijk een mooie sociale mix, maar hoe sterk is het nieuwe implantaat nu eigenlijk verweven met de wijk? Karlijn Schippers deed onderzoek in Katendrecht.

Als kersverse Rotterdammer fiets ik zwoegend met mijn handen diep weggestopt in de mouwen van mijn jas tegen de wind in de Erasmusbrug over, op weg naar Katendrecht. Ik word verwelkomd door een groot bord met de slogan: ‘Wat ga jij op Katendrecht beleven? Kun jij de Kaap aan?’

Ik weet dat deze slogan een knipoog is naar de roemruchtige geschiedenis van “de Kaap” – haar zeelieden, dansgelegenheden, prostituees en Chinese gemeenschap – maar het klinkt als een schim uit het verleden wanneer ik op deze doordeweekse ochtend een uitgestorven Deliplein, het hart van de wijk, op fiets. Katendrecht heeft een ware metamorfose ondergaan. Oude woningen zijn tegen de grond gehaald of gerenoveerd en er zijn nieuwbouwprojecten opgezet. Hierdoor zijn er ook ‘andere mensen’ op de Kaap komen wonen.

Ik heb een afspraak met Gerda die haar hele leven al op de Kaap woont, om meer te weten te komen hoe de oorspronkelijke bewoners van de Kaap de veranderingen in de wijk ervaren.

Een kloddertje roze hier…

De metamorfose die Katendrecht ondergaat, wordt in de sociaalwetenschappelijke literatuur aangeduid met de term “gentrification”. De gemeente kan gentrification gebruiken als beleidsinstrument om een wijk sociaal economisch te versterken. Zij beoogt “probleemwijken” om te toveren tot “krachtwijken” door hoogopgeleide en rijkere bewoners aan te trekken die in de wijk willen investeren, zoals ook te lezen is in het artikel van Ewout Versloot dat eerder op Vers Beton verscheen.

Burgemeester Aboutaleb verwoordt de verandering op Katendrecht in de documentaire “Boksen op Zuid” als volgt: “Het is een stabiele wijk geworden omdat het een mix is van sociale woningen, midden koopwoningen, duurdere woningen. […] Er zijn andere portemonnees komen wonen, je krijgt dus een andere sociale menging en dat maakt dat de wijk stabiel en veilig is.” Eigenlijk impliceert de gemeente dat minder daadkrachtige en oorspronkelijke bewoners niet om hun leefomgeving geven en niet voldoende betrokken zouden zijn bij de wijk. Katendrecht scoort nu een negen op de veiligheidsbarometer, maar wat is het effect van gentrification op de sociale samenhang in de wijk?

illustratie
illustratie

Gerda

Gerda zit rechtop op het puntje van haar bank. Ze draagt een zandkleurig huispak van een zachte stof en zwarte pantoffels. Voor haar op tafel staat een grote asbak, een tinnen doosje met sigaretten, een gouden horloge, kop koffie en een mobiele telefoon, met zorg symmetrisch naast elkaar opgesteld. Ondanks haar grijze haren en dat zij slecht ter been is, verraden de lichtjes in haar ogen en ferme houding dat ik te maken heb met een kwieke dame. Tijdens het gesprek zal ze zich dan ook vaak met verheven stem uitlaten over de volgens haar absurde manier waarmee de regering omgaat met illegale immigranten en het pensioen van ouderen.

Het is niet moeilijk om sympathie te hebben voor deze nuchtere maar bevlogen vrouw. Gerda ontkracht voor mij het dominante beeld van oorspronkelijke bewoners als stug en xenofoob, want ze is juist ontzettend sociaal betrokken. Ik plaats mij in de grote sofa tegenover haar en vraag haar om mij als niet-Rotterdammer uit te leggen wat voor een wijk Katendrecht is.

Moraliteit

De Kaap was een klein eilandje, waar het ontzettend gezellig was en iedereen elkaar kende. Eén grote familie. Met glinsteringen in haar ogen vertelt Gerda over hoe ze tijdens haar kindertijd heitje-voor-karweitje deed voor de hoeren.

Maar tijden veranderen. Door de nieuwbouwprojecten zijn er ‘andere’ mensen op de Kaap komen wonen die volgens Gerda ‘geen verstand hebben’ van de Kaap waardoor er geen eenheid meer is. Herhaaldelijk vertelt zij mij dat de ‘nieuwbouwers’ zich niet goed aanpassen aan de wijk: “Hun zijn maar aankomen waaien, zijn geen Katendrechters!”, vertelt ze, “echte oude Katendrechters kunnen die nieuwe niet worden, omdat ze de eigen niet aanpassen aan ons!”

Een gedeelde moraliteit tussen de oorspronkelijke bewoners en ‘de nieuwbouwers’ ontbreekt. Als bewijs hiervoor noemt Gerda het ontbreken van vluchtig contact op straat:  “Want dat merk je al met de mensen, goedemorgen kennen ze niet. Weten ze niet wat het is. Ik zeg niet allemaal, maar je hebt er bij. Die draaien de kop om, alsof je een stuk vuil bent. Kijk, zo hoort dat niet!”.

Ondanks dat de sfeer in de wijk wat Gerda betreft verslechterd is, is dit voor haar geen reden om te verhuizen: “Ik laat me niet wegsturen. Voor niemand. Al komt de burgemeester hier te wonen, dan nog niet. Want dit is mijn eiland, dit is ons eiland. En niet van niemand anders! Hier ben ik geboren en hier ga ik weg als ik dat wil. Er is niemand die me hier weg kan sturen. Ook al die nieuwe niet. Echt niet. Ik ben een Kapenees en ik blijf een Kapenees!

Niet thuis

Uit de vele positieve en negatieve effecten van gentrification op de levens van oorspronkelijke bewoners die in de vele onderzoeken naar wijktransformatie genoemd worden, komen twee aspecten terug in het gesprek met Gerda. Enerzijds waardeert zij de duidelijk waarneembare positieve verbeteringen van de leefomgeving en de veiligheid.

Aan de andere kant is het karakter van de wijk zodanig veranderd dat zij zich als oorspronkelijke bewoonster niet meer thuis voelt in de wijk. Sociale samenhang is een belangrijk begrip dat hier nauw mee samenhangt. Een aantal factoren bepalen de sociale samenhang in een wijk, waaronder een gedeelde moraliteit, de mate van ongelijkheid tussen mensen, sociale interactie en een gevoel van belonging. De komst van de nieuwe bewoners met een hogere sociaaleconomische status, andere achtergrond en levensstijl, creëert een spanningsveld op Katendrecht waarin oude bewoners en ‘nieuwbouwers’ tegenover elkaar staan. Het ontbreken van een gedeelde moraliteit is een belangrijk factor hierin.

De intocht van nieuwe bewoners heeft dus in elk geval in de ogen van de oorspronkelijke bewoners een negatief effect op de sociale samenhang van de wijk. Het lijkt alsof het sociaal mengen, dat de gemeente als instrument gebruikt om de wijk leefbaarder te maken, alleen op papier bestaat.

Betrokken

Vanuit het beleid is vaak de aanname dat rijkere, hoog opgeleide bewoners meer betrokken zijn met de buurt, meer participeren en investeren in de wijk dan de oude bewoners. Maar de grootte van de portemonnee zegt niet automatisch iets over de mate van betrokkenheid met de wijk. Gerda is een actieve tante en steekt graag de handen uit de mouwen door zich als vrijwilliger in te zetten voor bijvoorbeeld illegale vluchtelingen of voor de voedselbank. “Om dingen te doen voor mensen, wat, ja, uh, hoe noem je het, niet om iets terug te krijgen, gewoon om iets vóór de mensen te doen.” Haar dagelijkse vrijwilligersactiviteiten zijn de manier waarop Gerda het leven in de wijk ervaart en hoe zij omgaat met de veranderingen in de wijk.

Ondanks dat Gerda niet binnen het hokje van hogeropgeleide of welvarende middenklasse past en in het discours van de gemeente niet bij de categorie ‘betrokken bewoners’ hoort, geeft zij wel degelijk om haar leefomgeving en is op haar manier een daadkrachtige en betrokken bewoner.

Vreemd

Wanneer ik afscheid genomen heb van Gerda is de schoolpauze net begonnen en is het op straat levendiger dan een paar uur eerder. Terwijl ik naar het Deliplein wandel, probeer ik door de ogen van Gerda naar de wijk te kijken. Moeders met buggy’s lopen in en uit het biologische winkeltje waar producten staan die Gerda nooit zou kunnen betalen. En de hippe restaurants zijn plekken waar ze nooit een hapje zou eten, want ze eet nooit buiten de deur. Ik herken het vervreemde gevoel waar zij over sprak.

Op papier is Katendrecht een succesverhaal. In de gebiedsvisie van de gemeenste staat dat de vergane glorie is omgevormd tot “unique selling point”. In dezelfde visie staat geschreven dat helaas niet iedereen op Katendrecht kan meekomen met de ‘grootstedelijke ambitie’ en dat voor sommige bewoners het ‘samenlevingsideaal van Katendrecht altijd een ideaal zal blijven’. Met Gerda’s verhaal in mijn achterhoofd vraag ik mij af: wiens ambitie? En wiens ideaal?

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:beleid, Gentrification, Katendrecht, moraliteit, sociale cohesie en transformatie

Sectie: Wetenschap en onderwijs

kaart: katendrecht
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *