De Donkere DagenKunst & Cultuur3 januari 2014

God hebbe hun ziel – Begraafplaatsen in Rotterdam

De Donkere Dagen

Schrijver Vincent Cardinaal is gefascineerd door begraafplaatsen. Speciaal voor De Donkere Dagen van Vers Beton ging hij met fotograaf Menno Bouma op pad. Zij trokken langs zes Rotterdamse begraafplaatsen, elk om een andere reden bijzonder.

Bezoek eens een begraafplaats! De schrijver van dit artikel blijft het herhalen. Er is niets luguber of raar aan. Het zijn schitterende stadsparken, tjokvol historie. Doordat ze eeuwen aan dode Rotterdammers herbergen behoren begraafplaatsen ook nog eens tot de top van het stadserfgoed. Rotterdam kent veel bijzondere begraafplaatsen. In dit stuk bezoeken we er zes, in willekeurige volgorde.

Hofwijk

Wat? Algemene begraafplaats
Waar? Delftweg 230, Rotterdam
Open? Dagelijks

Hofwijk
Hofwijk Beeld: Menno Bouma

Even buiten de stad, langs de Delftse Schie, ligt begraafplaats Hofwijk. Ingeklemd aan weerskanten door statige landhuizen, met aan de oostzijde de A13.
Hofwijk werd aangelegd in 1938, aanvankelijk voor de toenmalige gemeente Overschie. Inmiddels doet de begraafplaats dienst voor een groot deel van het noorden en oosten van de stad. Ook is er sinds 1977 een crematorium gevestigd. Daarmee is het meest interessante onderdeel van Hofwijk genoemd. Het crematorium is uitgerust met tal van fraaie kunstwerken en design. Een schril contrast met de begraafplaats zelf, die rechttoe rechtaan is aangelegd, en qua ontwerp weinig indruk maakt. Dit is een plaats voor gewone mensen, waar de dood en de herinnering het zonder veel opsmuk moeten redden.

Hillegersberg

Wat? Begraafplaats Protestantse gemeente Rotterdam-Noordrand
Waar? Kerkdreef 2, Rotterdam
Open? Dagelijks

Hillegersberg
Hillegersberg Beeld: Menno Bouma

Gelegen in een zijstraat van de Bergse Dorpsstraat in Hillegersberg, ligt een van de meest bijzondere plekken die Rotterdam rijk is. Gedrapeerd rondom de historische Hillegondakerk ligt begraafplaats Hillegersberg. Grote, loodzware betonnen platen vormen een trappensysteem en herbergen al honderden jaren de familiegraven van tal van prominente Rotterdammers. Zo divers en ‘normaal’ als de namen op de zerken van een begraafplaats als Hofwijk zijn, zo geprononceerd zijn ze hier. Dutilh, Borgman, Viruly, Le Fevre de Montigny. De kerk die het orgelpunt vormt stamt uit 1500, de ruïne van zijn voorganger zou van 1250 dateren. Als het precies hard genoeg waait, en het een beetje miezert, waant een mens zich hier in een roman van de zussen Brontë.

Crooswijk

Wat? Algemene begraafplaats, Rijksmonument
Waar? Kerkhoflaan 1, Rotterdam
Open? Dagelijks

Crooswijk
Crooswijk Beeld: Menno Bouma

De oudste gemeentelijke begraafplaats van de stad ligt in Crooswijk. Gesticht in 1832 en ontworpen in Engelse landschapsstijl. De entree is klassiek: populieren, een grindpad en een fraai gebouwtje-met-aula. Ze zorgen voor een gevoel van tijdloze rust. De plek kent een forse militaire component. Naast vele Crooswijkers liggen er ook meer dan 1000 slachtoffers van het bombardement begraven. Verder zijn er gedenkstenen voor oorlogen in Indië en Korea, en werden er ook een flink aantal geallieerde soldaten ter aarde gesteld.
De geschiedenis met de woonwijk is kleurrijk, al is er op het eerste gezicht niet veel meer van over. De volksbuurt die er decennia pal tegenaan lag is gesloopt. Een buurt waarin de begraafplaats schertsend ‘camping Crooswijk’ werd genoemd. De zandvlakte die de nog lang niet ingeloste belofte van het ‘nieuwe’ Crooswijk vertegenwoordigt, maakt een desolate indruk.

Joods-Israelitische begraafplaats

Wat? Joods-Israelitische begraafplaats, Rijksmonument
Waar? Toepad 65, Rotterdam
Open? Ma-vr & zo, gesloten op zaterdagen en Joodse feestdagen

Joods-Israelitische begraafplaats
Joods-Israelitische begraafplaats Beeld: Menno Bouma

Je moet er even voor zoeken, maar dan tref je ook wel iets heel bijzonders. In De Esch weggestopt tussen de bossages van het Toepad, ligt de Joodse begraafplaats. Voor wie hem wil vinden: naast hockeyvereniging Leonidas, voorbij de Van Ghentkazerne. Goed om te weten: mannelijke bezoekers worden er geacht een hoofddeksel te dragen.

De begraafplaats wordt ontsloten door een gietijzeren hek en twee symmetrisch opgestelde gebouwen. Alles stamt uit 1895, en hetzelfde geldt voor de traditioneel ingerichte begraafplaats die erachter ligt. In twee perfect symmetrisch uitgelijnde grasvelden staan manshoge zerken, over een lengte van ongeveer 200 meter. De meesten staan er al lang, en zijn overwoekerd met mos. Het wemelt van de epitaafs die melding maken van concentratiekampen en de Tweede Wereldoorlog. Hier worden niet veel nieuwe graven meer geslagen.
In de verte, perfect in lijn met het middenpad, staat een gigantisch billboard. Het probeert de forensen van de A16 te verleiden om naar Q Radio te luisteren, of een vakantie bij Neckermann te boeken. Een op een vreemde manier indrukwekkend staaltje horizonvervuiling.

Oostzeedijk

Wat? Voormalig Joodse begraafplaats
Waar? Oostzeedijk, ter hoogte van de Infirmeriestraat
Open? Gesloten voor publiek

Oostzeedijk
Oostzeedijk Beeld: Menno Bouma

Rotterdam kent een rijke Portugees-Joodse traditie, alweer bijna door de tijd vergeten. In de zeventiende eeuw was deze gemeenschap op drift: ze zocht een nieuwe plaats om haar doden te begraven. Na een kort verblijf in Crooswijk, kwam men uiteindelijk terecht langs wat nu Oostzeedijk heet. Daar ligt nog altijd een begraafplaats, al is deze al meer dan 200 jaar(!) niet meer in gebruik. Misschien is het wel het best bewaarde geheim van de stad. Achter bruin baksteen, ter hoogte van eetcafé Het Boerengat, kun je hem vinden. Het is niet meer dan een strook gras, met ruim honderd zerken. Betreden is er niet bij: de toegangsdeur is dicht. Wie het toch wil zien loopt best richting de kruising van de Oostzeedijk met de Willem Ruyslaan. Bij de ingang van de spuuglelijke parkeergarage die de begraafplaats overschaduwt, kun je gemakkelijk over de afrastering kijken.

Jan van Loonslaan

Wat? Voormalig Joodse begraafplaats
Waar? Grasperk Jan van Loonslaan, langs de Vondelweg
Open? Altijd toegankelijk

Jan van Loonslaan
Jan van Loonslaan Beeld: Menno Bouma

Als je er langs fietst of loopt lijkt het niet meer dan een trapveldje. Tot je beter kijkt, en als eerste misschien opmerkt dat het hekwerk dat om deze twee hectare gras loopt geen opening kent. En kijk eens omhoog! Op de diagonaal langs het veld geplaatste flats staan twee identieke sculpturen van een engelfiguur. Deze richten een klaroen tot de hemel. In de noordoostelijke hoek staat een steen. Daarop verklaart een plaquette wat hier werkelijk gaande is. Dit veld is een van de oudste begraafplaatsen van de stad. Aangelegd in 1613. In het gras liggen 17 zerken. Ze behoren toe aan de Portugese joden waar het hierboven al over ging. De stichter van deze gemeenschap in Rotterdam, Abraham de Pinto, ligt er ook. Als deze plaats iets verbeeldt, dan wel de gedachte dat iedere uithoek van Rotterdam een interessant verhaal kan herbergen.

Reageer of deel op Social Media

Tags:begraafplaatsen, Crooswijk, hofwijk, jan van loonslaan, joodse begraafplaats, oostzeedijk en toepad

Secties: De Donkere Dagen en Kunst & Cultuur

kaart: Toepad 65, 3063 NJ Rotterdam, Nederland
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *