Hoog van de Toren18 februari 2014

De Kunsthal voor altijd

 

 

Op 1 februari jl. opende de Kunsthal opnieuw zijn deuren. De resultaten van een verbouwing door bureau OMA zijn nu voor iedereen zichtbaar. Wat blijft er over van het oude gebouw? Architectuurhistoricus Catja Edens en architect Joep Klabbers nemen de metamorfose onder de loep.

  • Kunsthal
  • Kunsthal
  • Kunsthal
  • Kunsthal
  • Kunsthal
  • Kunsthal
  • Kunsthal
  • Kunsthal

Beeld van Ossip van Duivenbode

Slijtage en diefstal

Slijtage na twintig jaar gebruik, een torenhoge energierekening, beperkingen in de exploitatiemogelijkheden en – niet in de laatste plaats – een spectaculaire diefstal, waren aanleiding voor een verbouwing van de Kunsthal. Hoogwaardig glas in de gevels, geavanceerde klimaatinstallaties in de zalen, isolatie van het dak en verbetering van de elektronische beveiliging, dat zijn ingrepen waar niemand iets op tegen kan hebben.

Maar hoe zit het met die andere aanpassingen? Wat betekent de verlegging van de entree eigenlijk voor de routing in het gebouw en wat is het effect van de ‘klimaatscheidende’ deuren die tussen de zalen zijn aangebracht? Is het raadselachtige circuit dat de Kunsthal tot een unieke ruimtelijke ervaring maakt, nu definitief in stukken gehakt – en daarmee ook de ziel van het gebouw?

Verbazend gebouw

Toen de Kunsthal in 1992 open ging, was het publiek geschokt. Schuine vloeren, ongewone materialen, glazen gevels en een openbare weg dwars door een kunstinstelling!? Als ze de ingang eindelijk hadden gevonden, dan dreigden bezoekers alsnog te verdwalen. Vanaf dat moment begon het geklaag over de onduidelijke, onlogische en soms zelfs gevaarlijke situaties in het gebouw.

De architectuurkritiek daarentegen was lovend. Kenners en liefhebbers slaakten collectief een zucht van verwondering over dit verbazende gebouw dat brak met regels en tradities in de architectuur. De Kunsthal was volslagen nieuw in zijn ruimtelijk concept en structuur, zijn functionaliteit en uitstraling. Het stond ‘in dienst van de ervaring’ zoals architectuurcritici Bart Lootsma en Jan de Graaf het destijds formuleerden.
Het was inderdaad precies wat de Kunsthal te bieden had. Aan de hand van Rem Koolhaas, architect én scenarioschrijver, trakteerde het gebouw zijn bezoekers op reeksen van ruimtelijke ervaringen op alle niveaus waarop je een gebouw maar kon ervaren. En dat bleef zo in de twintig jaar die volgden. De schok van het nieuwe sleet geleidelijk, maar een bezoek aan de Kunsthal bleef hoe dan ook een verkwikkende ruimtelijke ervaring.

In plaats van de functionele, gesloten doos waar directeur Wim van Krimpen om had gevraagd, kwam Koolhaas met een architectonische toverdoos

Palais des Festivals

De opdrachtgever had destijds iets heel anders voor ogen. Toen de Rotterdamse gemeenteraad in 1987 de eerste plannen voor de Kunsthal formuleerde, ging het nog om een eenvoudige tentoonstellingshal, bestemd voor lucratieve blockbustertentoonstellingen. Tegelijk was het een mooie kans om Rem Koolhaas een gebouw in zijn eigen stad te laten bouwen. In plaats van de functionele, beheersbare, gesloten doos waar directeur Wim van Krimpen om had gevraagd, kwam Koolhaas met een architectonische toverdoos met tal van mogelijkheden.

Het gebouw van OMA werd, zoals zij het zelf noemden, een Palais des Festivals. Een feestelijk gebouw, waar een keur aan culturele evenementen tegelijkertijd kon plaatsvinden. Stad en cultuur smolten hier samen in een bouwwerk dat de grens tussen binnen en buiten liet vervagen. Wie het gebouw betrad begaf zich op een doorlopende, spiraalvormige route die ruimtes voor kunst en cultuur aaneenreeg tot één geheel. Zelf heeft Koolhaas aangegeven dit circuit als dé inventie van het gebouw te zien. Hij ziet het als zijn bijdrage aan het architectonisch idioom, zo vertelt hij in een videoboodschap ter ere van het twintigjarig bestaan van de Kunsthal.

Kunsthal
Kunsthal Beeld: Ossip van Duivenbode

Oplossing op maat

Maar wat zijn de gevolgen van de verbouwing? Hoe staat het nu met die Moebiusring door het gebouw, met het spel tussen binnen en buiten. Is de Kunsthal nog wel een Palais des Festivals?
Een bezoek aan de Kunsthal nieuwe stijl, levert een krachtig bewijs dat het loont om een architect zich over zijn eigen werk te laten bezinnen. OMA realiseerde namelijk niet alleen wat nodig was, maar voegde meteen ook nieuwe mogelijkheden, ervaringen en materialen aan het gebouw toe. Inderdaad werden om klimaattechnische en logistieke redenen deuren tussen de verschillende ruimtes aangebracht. OMA deed dit echter in de geest van het oorspronkelijke gebouw en koos dus voor een staalkaart aan unieke oplossingen.

Het resultaat is de toevoeging van zeker tien verschillende deuren in het gebouw. Het varieert van een verdiepingshoog exemplaar dat wegvalt in de wand bij zaal drie, tot een glazen schuifwand bovenaan het auditorium en een metalen rolluik bij zaal zes. Het zijn allemaal oplossingen op maat die nergens de oorspronkelijke routing aantasten.

Eindelijk verbonden

Anders is dat in het geval van de nieuwe hoofdentree. Hoewel de entree halverwege de hellingbaan nog in gebruik blijft voor activiteiten in het auditorium, komen de meeste bezoekers het gebouw nu binnen via de nieuwe entree aan de parkzijde. In het gebouw is het binnenkomen daarmee een logisch ritueel geworden: via de tochtsluis bereikt de bezoeker het café met de balie voor kaartverkoop. Daarna loopt het langs de museumwinkel naar de garderobe en toiletten om vervolgens zaal één te kunnen betreden.

Met deze ingreep is een aantal lastige punten in één keer opgelost. Zo zijn café en museum nu eindelijk verbonden. Dat zal gunstig uitpakken voor de omzet en de gastvrijheid: de bezoeker hoeft niet meer buitenom. En bij een opening is het straks linea recta via tentoonstelling naar de befaamde bitterballen.

De museumwinkel is verhuisd. Van zijn krappe, onoverzichtelijke hoekje naast de oude entree naar een wand van het café die naar wens afsluitbaar is. Op de oude plek van de winkel is een kinderatelier ingericht dat fantastisch profiteert van het uitzicht over het park. Een uitzicht dat jarenlang werd belemmerd door kasten met boeken en hebbedingen. Het belangrijkste voordeel van de nieuwe entree is dat het auditorium nu onafhankelijk van de tentoonstellingsruimtes gebruikt kan worden, op elk gewenst moment van de dag.

Fameuze loop

Om de fameuze loop, de routing zonder begin of einde, in stand te houden moest de nieuwe entree hoe dan ook aan de hellingbaan komen te liggen. De prijs die daarvoor wordt betaald is de omslachtige slalom waarmee bezoekers nu het gebouw in worden geleid. De hellingbaan is een stukje aangeheeld en verderop weer open gezaagd en een beginnetje is blijven staan met daarin een surrealistisch trapje waar elke bezoeker omheen zal lopen. Hier is de Kunsthal nog even ontregelend als zij dat was in de ogen van de eerste bezoekers in 1992: onduidelijk, onlogisch en misschien ook een beetje gevaarlijk. En gelukkig maar.

De verbouwde Kunsthal toont zich fris en nieuw, alsof het gebouw gisteren is neergezet. Wie er nu binnenkomt ziet de kwaliteiten die ooit zo verrasten als was het de eerste keer. Met de nieuwe ingrepen is het gebouw meer dan ooit geschikt als Palais des Festivals, waarin poëzie, theater, muziek, circus, film, dans en beeldende kunst samen kunnen komen zonder elkaar in de weg te zitten. Een echt Rotterdams cultuurpaleis.

Dit artikel is onderdeel van het dossier Hoog van de Toren. Hierin recenseert Vers Beton recent opgeleverde bouwprojecten in de stad. Geen sterren of ballen, wel handvatten voor een gefundeerde mening over architectonische nieuwkomers, originele invalshoeken en oog voor de impact van gebouwen op hun omgeving.

Reageer of deel op Social Media

Tags:kunsthal, OMA, Rem Koolhaas en verbouwing

Sectie: Hoog van de Toren

kaart: Westzeedijk 341, 3015 AA Rotterdam, Nederland
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *