Wetenschap en onderwijs22 juli 2014

Onderzoek Hoogvliet: wijkaanpak heeft nauwelijks effect op sociale mobiliteit van bewoners

Hoogvliet is in de afgelopen vijftien jaar vergaand geherstructureerd volgens de wijkaanpak. Langetermijn onderzoek van de TU Delft en de Universiteit van Amsterdam naar effecten laat zien dat Hoogvliet als wijk sterk is verbeterd, maar dat de beoogde effecten op de bewoners zelf echter nagenoeg uitblijven. Wie sociale mobiliteit wil bevorderen, kan beter een andere aanpak kiezen. Vers Beton publiceert de belangrijkste bevindingen van het onderzoek.

  • Hoogvliet
  • Hoogvliet
  • Hoogvliet
  • Hoogvliet
  • Hoogvliet
  • Hoogvliet
  • Hoogvliet
  • Hoogvliet

Beeld van Rosanne Dubbeld

Hoogvliet

Hoogvliet is lange tijd een zorgenkindje geweest van de stad. De voormalige deelgemeente van Rotterdam kampte met hardnekkige problemen: er was sprake van selectieve migratie (instroom van laagopgeleide bewoners met een uitkering, uitstroom van mensen met wie het beter gaat), er was veel leegstand en bewoners hadden weinig perspectief. Er waren kleinschalige ingrepen, maar die boden weinig soelaas.

Het roer moest om, vonden bewoners, corporaties en de deelgemeente. Dit leidde in 1999 tot een breed gesteunde vernieuwingsaanpak, met herstructurering als de meest ingrijpende component. Dit was de wijkaanpak, die later ook wel Vogelaaraanpak werd genoemd.

De doelstelling was breed. Men wilde het woonbestand van de wijk verbeteren, maar ook de leefbaarheid en sociale samenhang in de wijk vergroten, een beter investeringsklimaat creëren en mensen kans geven op werk en scholing. De herstructurering ging niet alleen over wijkverbetering maar werd ook gezien als een kans voor sociale activering: bij de woonwensgesprekken met mensen die moesten verhuizen werd ook de sociaaleconomische positie van huishoudens in kaart gebracht, zodat passende begeleiding naar een woning of zorg geboden kon worden.

Sociale mobiliteit was een belangrijk thema. Van sommige interventies werd een direct effect op de sociale mobiliteit verwacht. Denk aan uitbreiden van de volwasseneneducatie, inzetten van Antilliaanse rolmodellen (de zogenaamde ‘groeibriljantjes’), versterken van sociale netwerken, maar ook aan verkoop van sociale huurwoningen en nieuwbouw van koopwoningen. Ook werden barrières voor sociale mobiliteit aangepakt, zoals schulden, taalachterstanden en schooluitval.

Werkte dat?

Effecten op wijkniveau en effecten op individueel niveau

Wij hebben onderzoek gedaan naar de effecten van de wijkaanpak op de wijk en op de bewoners. In het debat over de wijkaanpak wordt al jaren betoogd dat het behalen van goede resultaten een omvattende aanpak en een lange adem vergt. Anders dan het Sociaal en Cultureel Planbureau, dat slechts vier jaar Vogelaarbeleid kon evalueren, hebben wij onderzoek kunnen doen over een lange periode, van vijftien jaar (1999-2014), met een tussenevaluatie in 2007.

We maken in ons onderzoek een onderscheid tussen effecten op de wijk en effecten op de bewoners. In het beleid en het maatschappelijk debat over de wijkaanpak lopen deze twee effecten snel door elkaar. De verwachting is vaak dat als de wijk erop vooruit gaat, of niet meer achteruit, dat dat ook goed is voor de mensen die er wonen. We hebben vooral gekeken naar de oorspronkelijke bewoners van Hoogvliet: in hoeverre zijn zij er nu op vooruit gegaan door de wijkaanpak?

Qui bono?

Een eerste conclusie van ons onderzoek is dat de wijkaanpak in Hoogvliet in fysiek-ruimtelijke zin een succes genoemd mag worden. We zien, ondanks de economische crisis, een forse vooruitgang in de wijk op de woonsituatie en wooncarrière van bewoners, op de buurtontwikkeling, op de leefbaarheid en op de reputatie van de wijk. Veel Hoogvlieters schrijven deze verbeteringen ook toe aan de vernieuwingsoperatie.

Hoe zit het met de sociale mobiliteit? Als we op wijkniveau kijken, dan is de sociaaleconomische status van Hoogvliet gestegen als gevolg van de wijkaanpak. Deze stijging blijkt echter vrijwel geheel het gevolg van de instroom van nieuwe bewoners met betaald werk en hogere inkomens – en in mindere mate de uitstroom van bewoners met een uitkering. Deze nieuwe bewoners werden aangetrokken door de verbeteringen in het woonmilieu en vooral de nieuwbouw van aantrekkelijk geprijsde koopwoningen.

De grootschalige sloop, nieuwbouw en andere beschreven maatregelen hebben nauwelijks invloed gehad op de sociale mobiliteit van de oorspronkelijke bewoners van Hoogvliet. Hun sociaaleconomische positie (opleiding, werk, inkomen) is nauwelijks veranderd ten opzichte van de controlewijk in het onderzoek. De woonsituatie verbeterde wel, maar niet als gevolg van sociaaleconomische stijging, maar als direct gevolg van de wijkaanpak zelf: doorstromers (vaak afkomstig uit woningen die gesloopt werden) mochten verhuizen naar een betere woning en sommige blijvers kochten hun huurwoning met behulp van een kortingsregeling.

Gingen de oorspronkelijke bewoners er dan helemaal niet op vooruit? Zeker wel. Veel oorspronkelijke bewoners vinden niet alleen dat het beter met Hoogvliet gaat, maar ook met henzelf. Zowel in de tussenevaluatie als de eindevaluatie  zien we dat de bewoners de verbeteringen in de wijk ervaren als sociale stijging. Ze hebben een mooiere woning, een nieuw woonplaatsperspectief, een mooiere en veiligere buurt en veel minder stigma: dit leidt tot een hogere gepercipieerde sociale stijging, ook al leiden deze verbeteringen de facto niet tot meer of betere banen of een hoger inkomen.

Waarom werkt het niet?

Waarom heeft de wijkaanpak nauwelijks tot objectief meetbare sociale mobiliteit geleid? Er zijn een paar oorzaken te benoemen.

Ten eerste kun je je afvragen of de verwachtingen wel reëel waren. Vrijwel nergens in Nederland en elders heeft de wijkaanpak geleid tot meer banen en hogere inkomens. Ook het vermeende rolmodeleffect van middenklasse-bewoners op lage inkomensgroepen laat zich niet aantonen.

Ten tweede is de rek er bij sommige groepen al uit, zij hebben een beperkt stijgingspotentieel. Een deel van de oorspronkelijke bewoners zijn al wat oudere huiseigenaren in de niet-geherstructureerde delen van Hoogvliet. Gezien hun leeftijd en positie op de woningmarkt zijn hun perspectieven op sociale stijging op voorhand beperkt. Andere groepen mensen kunnen alleen met veel, vaak structurele, hulp, hun situatie verbeteren.

Ten derde is er flink bezuinigd op sociale professionals. Zij kunnen sociale netwerken helpen activeren, wat goed is voor de sociale mobiliteit. Maar sociale professionals kunnen zich nu vaak alleen richten op het oplossen van crises, zoals een dreigende huisuitzetting.

Ten slotte: sociale stijging kost veel tijd, soms gaat er een generatie overheen. Veel maatregelen op het gebied van educatie en werk, bijvoorbeeld de bestrijding van taalachterstanden en schooluitval, waren gericht op schoolgaande jongeren in de leeftijd tot 24 jaar. De vruchten die zij plukken, bijvoorbeeld van de onlangs geopende Campus Hoogvliet, zullen pas op langere termijn zichtbaar worden.

Wijkaanpak verbetert de wijk, niet de mensen

Hoogvliet is in staat gebleken om de zo gewenste middenklasse te werven én te behouden voor de wijk. De wijk is erop vooruitgegaan, waardoor het ook voor de oorspronkelijke bewoners een prettiger plek is geworden om te wonen en mensen minder het gevoel hebben in een achterstandswijk te wonen. De verwachte objectieve effecten van de wijkaanpak op de sociale mobiliteit van de oorspronkelijke bewoners blijven echter uit.

Kortom, wie een wijk wil verbeteren, kan goed kiezen voor een gerichte, fysieke, wijkaanpak. Daar profiteren bewoners ook van, in de zin van een betere leefomgeving. Maar wie daadwerkelijk de kansen van mensen in kansarme wijken wil verbeteren, zal toch echt moeten investeren in de mensen zelf. Investeringen in de fysieke omgeving zijn daarvoor weinig zinvol.

Het onderzoeksrapport Terugblikken en vooruitkijken in Hoogvliet. 15 jaar stedelijke vernieuwing en de effecten op wonen, leefbaarheid en sociale mobiliteit is hier in zijn geheel te lezen.

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:beleid, herstructurering, hoogvliet, kwaliteitssprong zuid, onderzoek, sociaal-economische status, Vogelaarwijk en wijkaanpak

Sectie: Wetenschap en onderwijs

kaart: hoogvliet
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *