Stedelijke ontwikkeling & architectuur26 september 2014

De Luchtsingel is een stiksel, een kronkelende, creatieve zoom

Eindelijk kunnen we er overheen, de Luchtsingel is af. Filosoof Gijs van Oenen staat stil bij dit eigenzinnig werk van ZUS, dat volgens hem op een bijzondere manier de stad doorkruist. “Grote X erdoor!”

Luchtsingel
Luchtsingel Beeld: Esther Lankhaar

De Luchtsingel is af! Nog niet officieel, de feestelijke opening is naar volgend jaar uitgesteld, maar je kunt er nu helemaal overheen lopen en zondag wordt alvast het Luchtsingel Infopoint geopend. De loopbrug die door en vooral over een verwaarloosd stukje van het Rotterdamse centrum slingert, is een van de meest zichtbare ‘interventies’ van bureau ZUS in deze stad. De houten constructie lijkt te basaal en frivool om permanent deel van de stadsarchitectuur uit te maken, maar tegelijk te stevig en markant om louter tijdelijk te zijn.

Nu de Luchtsingel af is wil ik graag twee onderling gerelateerde kwesties bespreken: hoe is ZUS het beste te typeren? En: wat is de politieke signatuur van de ZUS-praktijk? Die kwesties interesseren mij als politiek filosoof, omdat ik denk dat Elma en Kristian met hun team een eigenzinnige, inspirerende en volstrekt eigentijdse opvatting uitdragen van wat je de politiek van stedelijke vormgeving zou kunnen noemen.

Interventie

ZUS kijkt vanuit de plek zelf en wat daar, met wat fantasie en betrokkenheid, allemaal te doen zou kunnen zijn – primair voor degenen die er in de buurt wonen of werken, of dat zouden willen. Het Schieblock is hiervan het beste voorbeeld. Wat ZUS dan bouwt, of ontwerpt, of aandraagt, noemt zij zelf het liefst een ‘interventie’. Die mooie term duikt zo vanaf 1975 met name op in de – psychotherapeutische – hulpverlening. Dat was een tijd waarin men er voor het eerst vanuit ging dat mensen in principe allemaal zichzelf kunnen helpen. Alleen hebben ze daar soms hulp bij nodig. En daarvoor dienen de ‘interventies’: letterlijk tussenkomsten die vlot trekken wat even tussen partijen was vastgelopen.

Doorkruisen

Dat therapeutische ideaal van samen-leven uit de jaren zeventig is in de loop van de jaren tachtig en negentig getransformeerd tot een (neo)liberaal ideaal van individuele prestatie en concurrentie. Interventies waren in strijd met de gedachte van de vrije, onbelemmerde markt en daarom mochten alleen ‘toezichthouders’ louter nog ingrijpen om verstoringen in marktwerking op te lossen. Daarmee verloor de interventie ook haar politieke karakter; of beter gezegd, de marktideologie wil ons doen geloven dat alleen interventies gericht op marktwerking niet-politiek zijn.

Ook de interventies van ZUS zijn niet marktvrij. ZUS bekeert zich niet tot de markt, maar keert zich er ook niet tegen. Zij bedrijft geen traditionele politiek, is nochtans zeker niet apolitiek. ZUS beoefent eerder de kunst van het bewerken van netwerken, of misschien beter: de kunst van het doorkruisen van netwerken, in de zin die we ook vonden bij de Situationisten van de jaren zestig van de vorige eeuw: het ‘doorkruisen’ van buurten, verbindingen leggen en verleggen, maar ook het ‘doorkruisen’ (grote X erdoor!) van voorgegeven kaders en voorgeijkte ontwikkelingsplannen. ZUS spint haar eigen netwerken over en door het bestaande.

Diplomaten

Denkend over de aard van de interventies van ZUS kwam bij mij de associatie boven met het begrip ‘diplomatie’, zoals dat recent komt bovendrijven in het werk van onder anderen de Franse filosoof-antropoloog Bruno Latour. ‘Diplomaten’ staan daarin voor de ‘actanten’ die transformaties en transposities verrichten. ‘Actant’ is Latours term om aan te geven dat het vermogen tot handelen niet is voorbehouden aan mensen, maar ook aan dingen kan worden toegeschreven. Het bijzondere van een diplomaat is dat hij wat de ene groep doet en zegt zodanig weet om te zetten dat de andere groep daar ook mee overweg kan.

Luchtsingel
Luchtsingel Beeld: Esther Lankhaar

Die omzetting gebeurt bij diplomatie vooral in taal, maar kan zoals het begrip ‘actant’ al aangeeft ook in en als materiële vormgeving geschieden. Dat zit trouwens al mooi besloten in de etymologie van ‘diploma’, Grieks voor ‘dubbelgevouwen vel’ – een combinatie dus van tekst en materiële vouwpraktijk, waarin enerzijds de tekst materieel wordt gebogen en anderzijds de materiële buiging nieuw tekstueel verband creëert.

We zien deze relatie tussen taal en materie heel letterlijk terug in de Luchtsingel: de houten delen die de naam dragen van hun geïnteresseerde subsidiënt, waardoor de tekst de constructie draagt en de constructie de tekst. In en door hun onderling verband verbinden zij plaatsen in de stad.

Vertaalpolitiek

Achter Latours notie van diplomatie zit een politieke of zelfs democratische gedachte over de wijzen waarop in de wereld mensen en dingen met elkaar in verband kunnen worden gebracht. Hier komt Latours antropologische achtergrond om de hoek kijken. Wij moderne westerlingen hebben een bepaalde wijze om die verbanden te leggen, waarin bijvoorbeeld de mens heerst over het ding, maar die manier van ervaren is minstens zo beperkend en onderdrukkend als dat zij bevrijdend en verruimend is. Mogelijke relaties en niveaus moeten niet in een als vaststaand kader of format worden geperst, maar voorzichtig en met gevoel voor nuance in elkaars vocabulaire vertaald en aan elkaar voorgesteld.

Dat is wat ‘diplomaten’ doen en dat lijkt mij verwant aan de interventies van ZUS. Geen schema’s voor gegeven aannemen en daarmee een plaats of buurt “ruimtelijk ordenen”, maar via een creatieve vertaalpolitiek proberen om partijen op een nieuwe manier naar elkaar te laten kijken en interesses en behoeften voor elkaar begrijpelijk te maken. En dan te zien wat er allemaal kan gebeuren. Daar zit een zekere onbepaaldheid en onzekerheid in. We weten niet precies wat er gaat gebeuren, en al helemaal niet hoe we dat moeten noemen, vanuit politiek, maatschappelijk of bouwkundig perspectief. Links? Sociaal? Betrokken? Realistisch? Slim? Utopisch?

Seamstress

Zijn zulke diplomatieke interventies architectuur? Misschien is het eerder ‘interventuur’, of wat meer bouwkundig geïnspireerd ‘intervectuur’? Misschien heeft het ‘inter’-vocabulaire zijn beste tijd wel weer gehad in de architectuurfilosofie. Uiteindelijk kom ik op een heel andere term om ZUS mee te typeren: de seamstress. De seamstress is een naaister, in het bijzonder van zomen. Want kunnen we wat ZUS doet niet mooi typeren als het stikken, hechten, uitleggen en omzomen van de stad? De Luchtsingel is in haar vorm typisch een stiksel, dat een aantal gebarsten naden van de binnenstad weer opnieuw in verband brengt. De notie van seamstress past ook uitstekend bij de filosofie van het ri-zoom. En de term geeft ook mooi aan dat in de seams van de stad ook altijd sprake is van stress. En ook niet onbelangrijk, hoewel misschien politiek incorrect: het accentueert ook mooi het vrouwelijke aspect van ZUS!

Zoom

De nieuwste zoom die ZUS in de stad heeft gelegd is dus de Luchtsingel. Wie hem ziet, kan enige associatie met Constants New Babylon-project niet onderdrukken: een kronkelende, creatieve zoom die soeverein uitwaaiert boven de lawaaiige machine van de stad. Een zoom die niet voor werk is aangelegd, maar meer voor spel, zoals Constant met New Babylon homo ludens wilde faciliteren. En inderdaad draagt ZUS ook uit dat zij wars is van beperking en repressie.

Leefbaar

ZUS’ politieke instelling klinkt links!, speels, of althans anders dan hoe de afgelopen tijd de politieke wind waait in Rotterdam. Maar in Latours werk (erg aan te raden is zijn recente An inquiry into modes of existence) lezen we juist dat het doel van diplomatie is om de omgeving comfortable en habitable te maken. Leefbaar? Is dat niet juist die club voor veiligheid, strenger handhaven en geen cultuur? Maar als we het begrip even losweken van de wijze waarop het door deze politieke beweging is gekoloniseerd, zou het toch juist een hele mooie typering kunnen zijn van het doel van ZUS met haar interventies nastreeft. In die zin is leefbaarheid inderdaad het (post-)politieke doel bij uitstek van de moderne stad. Leefbaarheid is te belangrijk om over te laten aan de Leefbaren. Hoe moeten we kortom de Luchtsingel zien? Als een doorkruising van Leefbaar: leefbaar met een groot kruis erdoor!

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:Bruno Latour, diplomatie, filosofie, interventie, leefbaar, luchtsingel, New Babylon en ZUS

Sectie: Stedelijke ontwikkeling & architectuur

kaart: luchtsingel

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *