Voor de harddenkende Rotterdammer

Met de komst van Olafur Eliassons ‘Kissing Earth’ krijgt Rotterdam er in 2015 een sculptuur van internationale allure bij. De gemeente betaalt vijf ton aan het nieuwe werk, terwijl er op nog geen kilometer afstand een ander internationaal icoon staat te verroesten. Vers Beton dook in het hoofdpijndossier van de Naum Gabo.

Naum_Gabo-Rosanne-Dubbeld-1
Z.T. | Naum Gabo | Foto: Rosanne Dubbeld

Vorige week presenteerde Rotterdam vol trots zijn ‘nieuwste icoon’. De internationaal gerenommeerde kunstenaar Olafur Eliasson gaat een ‘nieuw baanbrekend beeld’ maken voor Rotterdam Centraal. Het budget voor het kunstwerk is 1,5 miljoen euro, waarvan vijf ton van de gemeente. Omdat het om een voorlopig ontwerp gaat, is nog onduidelijk hoeveel het kunstwerk precies gaat kosten. Het stadhuis is lyrisch en gelooft dat het beeld een nieuwe magneet voor internationale publicaties, hippe lijstjes en hordes toeristen wordt.
Een roestig Ding
Pijnlijk is wel dat op nog geen kilometer afstand van de nieuwe ‘ballen van Rotterdam’ het grootste constructivistische kunstwerk dat ooit in de openbare ruimte is geplaatst, staat te verroesten. Daar staat namelijk ‘Z.T.’ (zonder titel) van Naum Gabo. Ook wel ‘Het Ding’ of ‘De Gestileerde Bloem’. Deze wereldberoemde sculptuur van maar liefst 26 meter hoog en 40.000 kilo zwaar prijkt in menig kunstgeschiedenisboek. Het werd in 1957 geplaatst als ‘onderdeel’ van de nieuwe Bijenkorf van Marcel Breuer. Ondanks dat het beeld voor Gabo vooral een ‘ideologische bijdrage tot het constructivisme’ was, symboliseerde het voor veel Rotterdammers de wederopbouw van de vernietigde stad. Tevens functioneerde de metershoge sculptuur als ‘landmark’ van de nieuwe chique Coolsingel; die binnenkort onder leiding van West8 volledig op de schop gaat.
Kwetsbaar icoon
Ondanks dat Gabo zelf toezicht hield op de uitvoering, bleek Het Ding van staal, buis en draadgaas van meet af aan kwetsbaar. Amper drie jaar na plaatsing vertoonde het al roestplekken. Tijdens de herstelwerkzaamheden vatte het dekzeil rond de steigers ook nog eens vlam en stond het beeld tien minuten in brand. Ondanks de hoge kosten besloot de Bijenkorf ook die schade te restaureren. Naum Gabo kwam letterlijk met de schrik vrij en waagde zich nooit meer aan zo’n grote sculptuur: “De moeilijkheden met deze sculptuur hebben mij wel wat huiverig gemaakt voor een tweede werk van deze omvang.”
De Bijenkorf voerde in 1997 nogmaals een grootschalige restauratie uit, maar dit heeft niet kunnen voorkomen dat het beeld er nu erbarmelijk bij staat. Door slecht onderhoud en het gebruik van onjuiste materialen bij herstelwerkzaamheden neemt de verroesting inmiddels groteske vormen aan. Voorbijgangers begrijpen niet dat het niet wordt gerestaureerd. Dhr. Van der Kooij (64): “Ze zullen toch een keer moeten? Deze sculptuur is gezichtsbepalend voor de stad!” Anderen stuiten toch de kosten tegen de borst. Mevrouw Nauta (65): “Ik was bij de onthulling, maar heb geen nostalgische gevoelens. Als de restauratie veel geld kost, kunnen ze beter iets van een jonge, Rotterdamse kunstenaar neerzetten.”
Naum_Gabo-Rosanne-Dubbeld-2
Z.T. (Zonder Titel) | Naum Gabo | Foto: Rosanne Dubbeld

Een kwestie van eigendom
Maar bij die ‘ze’ ligt in dit dossier precies de crux. De Bijenkorf was eigenaar van zowel het gebouw als het beeld en in 2006 wordt de Bijenkorf verkocht aan IEF Capital (een joint venture van Bouwfonds Real Estate Investment Management van de Rabo Vastgoedgroep en Inflation Exchange Fund [IEF]). De nieuwe eigenaar krijgt er – volgens direct betrokkenen tot hun eigen verbazing – de sculptuur bij cadeau. IEF Capital laat in 2008 netjes een restauratieplan maken. Geschatte kosten: €700.000 à €800.000. Dat is voor de aandeelhouders een brug te ver, tot een financieringsplan komt het dus nooit.
Ook de gemeente Rotterdam geeft er voorlopig geen euro aan uit. Dat kunnen ze ook niet, aldus de woordvoerster van wethouder Visser. “De wettelijke onderhoudsplicht van kunst in de buitenruimte in particulier bezit is in eerste instantie een verantwoordelijkheid van de desbetreffende eigenaar. We kunnen alleen ingrijpen als de veiligheid in het geding is. En daarvan is geen sprake.” Wel geeft de gemeente aan al langere tijd in gesprek te zijn met IEF Capital, maar ze vangen daarbij naar eigen zeggen bot. “Ondanks toezeggingen van de eigenaar om met een projectplan te komen, en om de financiering (in ieder geval gedeeltelijk) te regelen, blijven concrete vervolgstappen uit.”
Een patstelling
IEF Capital is terughoudend in commentaar en geeft aan dat het beeld “hun aandacht heeft”. Dit wekt de suggestie van een patstelling, die ondanks goed bedoelde burgerinitiatieven, een heuse Naum Gabo vriendenstichting en geruchten over betrokken Rotterdamse haven- en chemiebaronnen muurvast zit. Opvallend is dat het dossier bij vrijwel alle betrokkenen zeer gevoelig ligt en tot verkrampte reacties bij beleidsmakers leidt. Anoniem mopperen ze dat de Gabo al lang geen ‘private kwestie’ meer is en juist met de naderende viering van 75 jaar Wederopbouw in 2015 en 2016 een zaak van Rotterdams cultureel erfgoed is.
Johan Moerman, directeur van Rotterdam Festivals en verantwoordelijk voor het feestjaar, is dan ook niet blij. “Rotterdam heeft twee monumenten die het verhaal van de stad in grote gebaren samenvat: de nog steeds indrukwekkende wanhoop van Zadkines ‘De Verwoeste Stad’ en het krachtige vooruitgangsgeloof van de wederopbouw in de Naum Gabo. De Zadkine staat er prachtig bij, maar de Gabo is er slecht aan toe. Bij de restauratie zal het ongetwijfeld over geld gaan en ik wil daar, in een tijd dat zowel steden als winkeliers het moeilijk hebben, niet licht over doen. Maar toch moet er wat gebeuren, het beeld is er simpelweg te belangrijk voor.”
Een gegeven paard…
Moet de gemeente in een tijd van internationale aandacht voor de stad, grote uitgaven aan nieuwe sculpturen, een naderend feestjaar en voortslepende onderhandelingen tussen de publieke en private macht dan maar besluiten de kosten voor de restauratie op zich te nemen? Die politieke beslissing had in ieder geval een heel stuk eenvoudiger geweest als de stad het beeld eerder als schenking had aanvaard. De vorige eigenaar van Het Ding schonk het beeld, net als Zadkines ‘De Verwoeste Stad’ meerdere malen aan de stad. De schenking werd echter niet aanvaard, uit angst voor de hoge restauratiekosten.
Volgens Jan Riezenkamp, oud-directeur-generaal van het Ministerie van OCW en een van de weinigen die zich over het dossier wil uitspreken, is ook de nieuwe eigenaar het beeld liever kwijt dan rijk. “De gemeente jokt als het zegt dat het niets kan doen aan de situatie rond de Gabo. De huidige eigenaar wil het beeld graag cadeau geven aan de stad, maar de gemeente wil dat nog altijd niet vanwege de restauratiekosten.” Of de gemeente geld zou moeten uitgeven, is volgens hem een politieke keuze. “Dat hangt er helemaal van af hoeveel belang je hecht aan het beeld en hoe je het afzet tegen andere gemeentelijke uitgaven.”
Er kan veel meer
Volgens Riezenkamp kan de gemeente echter meer doen om de impasse te doorbreken. “De gemeente zou haar medewerking moeten verlenen aan een fiscale constructie, waardoor het eigendom wordt verkocht aan een zogenaamde culturele anbi. Zo ontstaat er belastingaftrek voor de huidige eigenaar. Dat zal niet genoeg zijn om de kosten van de restauratie te dekken, maar dit kan wel bijdragen aan de voortgang van de onderhandelingen.” Het resterende, benodigde bedrag komt misschien wel in de buurt van andere uitgaven die de stad nu doet aan beelden in de openbare ruimte. Of wat daarvan overblijft als dat ontwerp definitief wordt.
De gemeente en Sculpture International Rotterdam (SIR), verantwoordelijk voor het onderhoud van beelden in de openbare ruimte, bevestigen niet dat de huidige eigenaar het beeld aan de stad wil schenken. Dees Linders van SIR: “Ik hoorde juist dat de eigenaar het beeld nu weer in eigen bezit wil houden.” Ze benadrukt dat SIR na jarenlange actie en de oprichting van een vriendenvereniging niet meer aan zet is. Ze sprak met de gemeente af “geen actie te ondernemen tot het komende (cruciale?) gesprek.”
Dat gesprek zou begin december moeten plaatsvinden, net op tijd voor de viering van “een van de meest energieke en daadkrachtige periodes uit de geschiedenis van Rotterdam”. Riezenkamp: “Wat mij vooralsnog opvalt is dat de gemeente uit vrees voor de financiële gevolgen volstrekt passief is. Het lijkt erop dat iedereen wacht tot de ander met de ogen knippert, en intussen wordt het dossier dikker en verkommert de sculptuur.” Moerman hoopt toch op een snelle oplossing: “Als de restauratie dan toch moet gebeuren, waarom dan niet snel, zodat we de Gabo tijdens de viering van 75 jaar wederopbouw weer terug hebben in de staat zoals hij op oude foto’s staat: glorieus schitterend naast de al even monumentale Bijenkorf.”

Voordat je verder leest...

Vers Beton heeft jouw support nodig! Wij kunnen alleen blijven bestaan dankzij support van lezers. Maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk?

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Anne de Haij

Anne de Haij

Anne de Haij (1983) is elke dag bezig met kunst en cultuur. Als liefhebber, als freelancer en als medewerker van het mooiste museum van Nederland. Ze is vooral begaan met de Rotterdamse kunst- en cultuursector. Die zet ze graag in the spotlight. Vandaar Vers Beton.

Profiel-pagina
Sara Wiersma

Sara Wiersma

Sara Wiersma (1984) maakte een paar jaar geleden de drastische beslissing om van Amsterdam naar Rotterdam te verhuizen. Nu wil ze er nooit meer weg. Sara is kunsthistorica en komt uit de galeriewereld van Amsterdam en Den Haag. Werkt freelance voor kunstenaars en organisaties die actief zijn in de kunst- en cultuursector.

Profiel-pagina
Lees 36 reacties
  1. Profielbeeld van Dorien
    Dorien

    Wat een goed stuk!
    Wethouder Visser, toon ballen en visie, dat kan je dan mooi op je bestuurders-CV neerzetten. Heeft Rotterdam ook wat aan, dan. Dank!

  2. Profielbeeld van Vincent Cardinaal
    Vincent Cardinaal

    Helemaal met Dorien eens. En dit is precies wat ik bedoelde eerder deze week met ‘kicken op lijstjes’. Alsof Naum Gabo niet rotsvast onderdeel is van het cultureel erfgoed van de Coolsingel, niet alleen op het Monopolybord een waardevol stuk Rotterdam. Gaat de gemeente dan nu wachten tot er een keer een stalen balk op iemands hoofd (of kinderwagen) valt? Dat is nogal een prijs die je misschien wilt betalen temidden van een onderhandeling over eventuele restauratiekosten.

  3. Profielbeeld van DK
    DK

    Jan Riezenkamp was tevens wethouder van de PvdA in deze stad 1973-1983. Dat was, om zijn commentaar te kunnen taxeren, wel handig geweest om ook te vermelden wellicht.

  4. Profielbeeld van Diego
    Diego

    Dat ding is dus total-loss?

    Ik stel voor om het uit veiligheidsoverwegingen te verplaatsen, naar een nader te bepalen locatie, en te kantelen. Daarna een hek er omheen en kijken hoe het langzaam weer tot stof zal wederkeren. Wat mij betreft een mooie invulling aan de dichtregel “Alles van waarde is weerloos”.

    Daarna splijten we de ballen en plaatsen we er één naast de Bijenkorf en de ander op het stationsplein. Zo hebben we voor evenveel geld twee unieke locaties (het kan!) in de stad, mét een spannend verhaal.

  5. Profielbeeld van AA
    AA

    Een heel goed stuk van Anne en Sara. Het zou van grote klasse getuigen als de gemeente en de huidige eigenaar gezamenlijk met een oplossing kwamen. Bijvoorbeeld door samen de kosten te dragen en vervolgens het beeld aan de gemeenschap te schenken. Met bijbehorende onderhoudsplicht. Met de Eliasson indachtig: het is achteraf leren en vooruit leven. Neem die verantwoordelijkheid!

  6. Profielbeeld van Daan
    Daan

    Gemeente moet gewoon de eigenaar aanschrijven tot onderhoud. Net zoals ze dat met vervallen bouwwerken doet. Dwangsom er overheen en als ze dreigen te slopen dan de sloopvergunning weigeren. Kortom, de gemeente moet blaffen en lef tonen.

  7. Profielbeeld van Ruud van der Velden
    Ruud van der Velden

    Het is één van de mooiste beelden van Rotterdam. Tevens markeert het beeld één van de belangrijkste periodes van de geschiedenis van Rotterdam, namelijk de wederopbouw. Daarom kan ik mij volledig vinden in het voorstel van Moerman dat het beeld weer moet schitteren tijdens de viering van 75 jaar wederopbouw. Hier moet Rotterdam alles aan doen. Het is tijd voor snelle actie!

  8. Profielbeeld van Ivan
    Ivan

    Persoonlijk van de jongere generatie dan die het geplaatst heeft maar ik vind het een schitterend beeld wat op de verkeerde plaats staat.
    Ik zeg de ballen laten vallen, het beeld opknappen en er voor in de plaats zetten. Komt daar veel beter tot zijn recht en qua materiaalgebruik past het veel beter bij het CS.
    Besparing: 7 ton in euro’s.

  9. Profielbeeld van Michael Ras
    Michael Ras

    Ik herinner me een ‘klein’ projectje met veel staal, een mooie restauratieklus achter Marconiplein. Werk op hoge steigers. De boel kaal maken en weer voor een aantal jaren in de verf, lak, of andere beschermende middelen. Verrotte delen vervangen. De rekening van maandenlang werk gingen over mijn bureau. Me dunkt een project op een iets grotere schaal dan dit beeld.

    Het beeld heeft voor mij geen bijzondere waarde, dat staat echter los van de opmerking die ik er even in gooi. 7 Of 8 ton? Doe even normaal. Dat klopt gewoon niet en als het wel klopt dan wordt er schandalig aan verdiend of ruim geschreven.

    Bagatelliseren is ook een vak, maar voor 100K moet je een heel eind zijn.

  10. Profielbeeld van Mariska
    Mariska

    Het is heel erg maar ‘Het Ding’ is me nog nooit opgevallen. Ik heb het vast heel veel keer gezien, maar nooit bekeken. Sorry kunstenaar en wederopbouwgeneratie.
    Eens met Michael Ras dat de renovatie nooit zoveel zou mogen kosten. Maak gewoon een replica van beter materiaal. Geef een max budget mee van 100k. Dat moet toch wel lukken, het ontwerp is er al.

    Die ballen, leuk idee, maar geel zoals nu in de schetsen….geel is nooit een goede kleur voor iets in de buitenlucht. Zal wel bruin/groen beschimmeld eindigen. Beter kiezen ze gewoon, zwart, grijs of donkerblauw.

  11. Profielbeeld van Vince
    Vince

    Iets met ‘stadsinitiatief’ misschien? Van mij part ipv het golfslagbad, maar anders een nieuw initiatief voor ‘2015’? Belangrijk om, ipv nieuwe initiatieven, ook oude initiatieven te onderhouden en/of nieuw leven in te blazen. Vind ik persoonlijk minstens zo belangrijk als nieuwe ‘luchtsingels’ en ‘golfslagbaden’. Zeker met een jubileum voor de stad op komst, en de grote (positieve) veranderingen die de stad ondergaat, is het van belang om niet alleen ‘vooruit te kijken en door te lopen, maar ook het verleden te ‘onderhouden’.

    ps de gemeente (mits niet de eigenaar) had toch geld over vorig jaar?

  12. Profielbeeld van Ivan
    Ivan

    Ben het met Vince eens.
    Mijn oud directeur zei altijd: je kunt niet vooruit rijden zonder af en toe in je achteruitkijkspiegel te kijken.
    M.a.w. je kunt niet vooruit kijken (toekomst) zonder je band met wat achter je gebeurt (de geschiedenis) te verliezen.

    Ivan

Reageren is voorbehouden aan Vers Beton-supporters. Meld je hier aan als supporter of log in.