Economie26 februari 2015

Transitievrij kantelen

Jaap Rozema reageert op de kantel-aflevering van Tegenlicht. Volgens hem worden veel kantelinitiatieven per abuis voor een transitie versleten. 

Jan Rotmans
Jan Rotmans Beeld: Jan de Groen

Kantelt Nederland? Rotterdam? Afgelopen zondag, in een aflevering van Tegenlicht, opperde hoogleraar Jan Rotmans van de Erasmus Universiteit het idee dat we aan de vooravond van een ‘nieuwe’ economie staan. Rotmans bestudeert transities, allesomvattende omwentelingen van ons dagelijks bestaan. Zoals hij zelf stelt: geen tijdperk van verandering, maar verandering van tijdperk.

Zo’n nieuw tijdperk is aanstaande, klinkt het. We gaan van het oude naar het nieuwe; we kantelen. Kantelen is kort beschouwd de zelfsturende samenleving, het vermogen van burgers, bedrijven en organisaties om zich te organiseren buiten de bestaande structuren. De kantelende samenleving onttrekt zich van de macht zoals we die nu kennen, van “die grote man achter het bureau”, zoals iemand in de aflevering stelt. Als we kantelen benutten we onze talenten, boren nieuwe markten aan en delen vervolgens in de winst. We verduurzamen niet alleen onze verhoudingen op de werkvloer, maar ook hoe we omspringen met schaarste. Kantelen staat voor een eerlijke relatie tot grondstoffen, de zelfvoorzienende economie, crade-to-cradle.

Kantelen in Rotterdam

Een paar Rotterdamse kantelvoorbeelden. In de Coöperatie Wijkverpleegkundige Zorg Rotterdam zetten zorgaanbieders samen coöperaties op, met als doel de krachten te bundelen in het beter bedienen van kwetsbare groepen. De Afrikaanderwijk Coöperatie is een ander voorbeeld waarin de sociale en economische kwaliteiten samenkomen, elkaar versterken en uiteindelijk terugvloeien naar de wijk. De DakAkker op het Schieblock produceert voedsel voor lokaal gebruik, evenals Uit Je Eigen Stad. Tijdens het Bijna Waste Geweest Feest op Katendrecht afgelopen jaar werden groenten aan de man gebracht die anders waren doorgedraaid. LETS winkels en ruilmunten, zoals de Zuiderling op Rotterdam-Zuid, zijn in opkomst. Het bedrijf Bio Futura in de Van Nellefabriek maakt verpakkingsmaterialen van niet voor de hand liggende grondstoffen, zoals palmblad en suikerriet. De producten zijn alle composteerbaar en concurreren met de weggooi-economie.

Tot dusverre blijven dit voorbeelden die opvallen juist omdat ze afwijken van de norm. Speldenprikjes voor de oude orde. Natuurlijk, een kanteling gaat niet over één nacht ijs. Voor co-eigenaarsschap en winstdeling is moed nodig, zeker als je als CEO voorheen alles voor het zeggen had. Er zijn ongetwijfeld te weinig echte leiders; de meesten zullen bij bewezen succes slechts volgen. De Rotterdamse coöperaties en lokale voedselproducenten van nu zijn de voorhoedelopers van wat hopelijk een brede beweging wordt. Wat mij betreft zijn zij stuk voor stuk prima initiatieven.

Logica van de markt

Maar initiatieven, daar blijft het in principe bij. Want helaas zie ik hier geen échte transitie. Ik bespeur namelijk een verschil tussen het nieuwe tijdperk als wens die je kan koesteren en de mogelijkheden om zo’n tijdperk daadwerkelijk te realiseren. Als transitie betekent dat we overgaan op een gloednieuw systeem, van dromen, denken en doen, dan is dat bij de genoemde initiatieven niet het geval.

In sommige gevallen (her)bevestigen de initiatieven zelfs het gelijk van de oude economie. De logica van de markt, winstmaximalisering en kostendrukking, blijft gehandhaafd; alleen de weg er naartoe is vrij invulbaar. Het gekantel in Rotterdam en daarbuiten is toegespitst op het terugdringen van de perverse elementen van de economie zoals we die nu kennen, niet op het inrichten van een nieuwe economie.

Reproductie

Frank Geels en Johan Schot, directe collega’s van Rotmans in de Transitiekunde, stellen dat de ene ‘transitie’ de andere niet is. Zij spreken liever over reproductie als een bestaand systeem wordt gerepareerd met behulp van innovatie en slimme technologische inpassingen. Veel kantelvoorbeelden kun je namelijk zo wel noemen. Bedrijven kunnen ervoor kiezen hun ecologische voetafdruk te verminderen, maar de rol die ze zich ooit hebben aangemeten – speler van een economische orde, op jacht naar een goede winstmarge en marktpotentieel – blijft vaak fier overeind.

In de Tegenlicht-aflevering wordt duidelijk dat deze invulling van kantelen ook heerst onder sommige kantelaars. Bijvoorbeeld projectontwikkelaar Coert Zachariasse, van Park 20|20 in Hoofddorp, die expliciet stelt dat zijn innovatieve bouwconcept een verbetering van het huidige systeem is:

“Het systeem krijgt een positief voorbeeld als je laat zien dat je er geld mee kan verdienen. Dit intrigeert me. Hoe kunnen we ons systeem zo inrichten dat we de goede kant opgaan? Want als ons kapitalistische systeem de verkeerde incentives krijgt, gaan we met z’n allen de afgrond in. Maar met de goede incentives draait de wereld weer de goede kant op. Ik geloof heel erg dat we niet zozeer het systeem tegenhouden, maar ik geloof dat we het systeem zo kunnen motiveren en richten dat we de goede kant op gaan”.

Met deze opvatting is uiteraard niks mis. Sterker nog, je zou willen dat meer ondernemers er zo over dachten. Maar is dit nu kantelen? Terecht kan je de vraag stellen of het hele kanteldenken niets meer is dan een lapmiddel, een vernuftige systeemcorrectie. En dit botst met de dappere doelstellingen van Rotmans en de brede maatschappelijke beweging die hij voor ogen heeft. Want waar kantelmomenten worden gedragen door een systeem dat zelf niet terecht wordt gesteld, zullen deze nooit een ware transitie teweeg brengen.

Wat betekent de kantelsamenleving voor Rotterdam? Verandert dit onze handel en wandel van alledag? Brengt het transitie teweeg? De aflevering van Tegenlicht kan door eenieder worden bediscussieerd tijdens de Tegenlicht Meet Up in de Nieuwe Banier, vanavond (donderdag 26/2) vanaf 19.00.

Bekijk ook de aflevering van Studio Katshoek waarin Jan Rotmans te gast was. 

Reageer of deel op Social Media

Tags:De Nieuwe Banier, Kantelen, Meet-up, Rotmans, Tegenlicht en transitie

Sectie: Economie

kaart: Banierstraat 1, Rotterdam

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • draag inhoudelijk bij aan de discussie (en ja, humor mag, graag zelfs!)
  • blijf on-topic
  • speel op de bal, niet op de man

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *