Kunst & Cultuur19 maart 2015

Leeszaal West: “We willen breder zijn dan een paar boekenkasten”

Twee jaar geleden opende Leeszaal West de deuren in het Oude Westen. Het was een reactie op het sluiten van de wijkbibliotheken, maar het pand aan het Rijnhoutplein is veel meer dan een boekenuitleen. Gino van Weenen sprak initiatiefnemers Joke van der Zwaard en Maurice Specht over de Leeszaal als belangrijke ontmoetingsplek voor de buurt. 

Joke van der Zwaard en Maurice Specht
Joke van der Zwaard en Maurice Specht Beeld: Frank Hanswijk

Leeszaal West zit verstopt op het knusse Rijnhoutplein in het Oude Westen. Achter een blok café’s aan de Nieuwe Binnenweg huist een plek waar mensen komen om te lezen, werken en leren, en waar een grote keur aan activiteiten plaatsvindt. Van filmvertoningen van Cinema West tot voordrachten van Chinese dichters tijdens Poetry International. De Leeszaal is geen buurthuis, bibliotheek of club, maar een bijzondere ontmoetingsplek voor mensen van verschillende afkomst, generaties en achtergronden.

Initiatiefnemers Maurice Specht en Joke van der Zwaard bundelden twee jaar aan ervaring in een nieuw verschenen boek over het ontstaan van de Leeszaal. Aan hun robuuste houten tafel spraken wij over de visie en de toekomst van een plek die vormgegeven wordt door de gebruikers zelf.

Wat dreef jullie om Leeszaal West te openen?

Joke: “Het sluiten van de bibliotheken in West was wel de grootste aanleiding. Een wijk met ruim 70.000 inwoners zonder bibliotheek. Maar ook het wijkgebouw en andere laagdrempelige ontmoetingsplekken werden opgedoekt. Het ging dus om het gemis van een publieke ruimte in de buurt. Taal, cultuur en verbeelding spelen daarbij een belangrijke rol.”

Maurice: “Wij hadden niet de wens om de taak van de bibliotheek over te nemen. Vandaar ook de naam Leeszaal. We willen graag breder zijn dan een paar boekenkasten.”

Joke: “Daarom zijn wij ook bewust niet op de locatie van de oude bibliotheek gaan zitten. We konden wel de oude tafels en andere meubels krijgen, maar wij houden toch liever vast aan onze eigen identiteit.”

Hoe is de Leeszaal eigenlijk tot stand gekomen?

Joke: “In november 2012 hebben we een vijfdaags Leeszaalfestival georganiseerd, als proef. Een paar maanden daarna zijn we gestart met Leeszaal West.”

Maurice: “Door veel gesprekken in de buurt te voeren, kregen wij een beeld van wat de Leeszaal zou moeten zijn en wat buurtbewoners daarin wilden doen. Hoe zou zo’n plek eruit moeten zien en hoe krijgt dat vorm? Het festival is een uitwerking geweest van die ideeën.”

Lezer in de Leeszaal
Lezer in de Leeszaal Beeld: Frank Hanswijk

Het gebouw hier aan het Rijnhoutplein is niet direct zichtbaar. Is dit wel de ideale locatie voor de Leeszaal?

Joke: “De meest ideale locatie was toch aan de Binnenweg of de West-Kruiskade geweest. Dat was wel een mogelijkheid, maar dan bleef het bij een pop-up formule, waardoor je er snel weer uit moet. Toen Woonstad ons dit pand aanbood, was er eigenlijk niets, op een peertje na. In iets meer dan twee weken hebben wij de ruimte ingevuld met de spullen die we kregen. Toen we hier eenmaal zaten, vonden we het wel een prachtige locatie. Het pand is gebouwd voor een hammam, die na dertien jaar failliet is gegaan. Daarna is er een herenmodezaak in gekomen.”

Maurice: “Het badhuis is een plek waar je snel een praatje maakt met iemand, een ontmoetingsplek. Door de originele functie van het gebouw is het voor veel winkels een onhandige ruimte. Maar voor ons is het ideaal, want nu heb je door de trappetjes een natuurlijk podium. En er zijn bijvoorbeeld ook die enorme ramen, een vlakke vloer en al die verschillende ruimtes. Geen enkel winkelpand had dezelfde potentie.”

Jullie werken uitsluitend met vrijwilligers, maar hebben toch geld nodig voor jullie drukke programma. Waar komt dat vandaan?

Joke: “Van Stichting DOEN hebben wij een startkapitaal gekregen van 50.000 euro. Dat was eigenlijk voor het eerste jaar, maar daar hebben we nu nog de helft van. Als een overheids- of gesubsidieerde partij de Leeszaal gebruikt voor eigen activiteiten, dan betalen ze daar huur voor. Zo verdienen wij er ook wat aan. Voor langlopende educatieve programma’s vragen we per project subsidie aan. Wij willen niet zomaar naar de gemeente gaan voor geld, want dan ga je hun programma uitvoeren.”

“We zijn vooral erg zuinig en slim met het geld dat we hebben. Mensen binnen de organisatie zijn heel bereid om te kijken of het niet goedkoper kan. Dat komt doordat de vrijwilligers gewend zijn om met weinig geld rond te komen. Die kennis gebruiken wij dan ook.”

Opslagruimte Leeszaal West
Opslagruimte Leeszaal West Beeld: Frank Hanswijk

Maurice: “Een belangrijk aspect is ook dat wij vertrekken vanuit de inhoud en niet vanuit het geld dat er beschikbaar is. We stellen nog altijd de vraag: wat zou de Leeszaal moeten zijn en wat draagt dat bij aan de invulling van de plek?”

Was er een duidelijk plan van aanpak voordat jullie begonnen met de Leeszaal?

Maurice: “Nee. Wel draaide de Leeszaal om vijf thema’s: leren, lezen, voorlezen, ontmoeten en delen. Dat waren de kernbegrippen, daar hadden de mensen behoefte aan. Dat is nog steeds belangrijk voor ons. Daarnaast zijn taal, literatuur en cultuur ook pijlers. Dit zijn termen die natuurlijk lekker rekbaar zijn, dus je kan er van alles mee.”

“We wilden ook graag veel open: vijf dagen in de week van tien tot zeven ’s avonds. Gewoon zonder nadenken naar de Leeszaal. Dat gevoel had je niet meer bij de buurtbibliotheken, die uiteindelijk nog maar tien of vijftien uur per week open waren.”

Joke: “De Leeszaal maken we niet met z’n tweeën, maar met z’n allen. Wat ik en Maurice doen, is veel ‘ja’ zeggen. Zowel vrijwilligers als buurtbewoners komen heel vaak met eigen ideeën. Er kan veel in de Leeszaal, maar het moet niet te veel op een clubhuis lijken.”

“De literaire maaltijden zijn een voorbeeld van een goed uitgewerkt idee. Voor 7,50 euro krijg je een maaltijd en luister je aansluitend naar een lezing van een lezer over een favoriete auteur, genre of boek. Inmiddels zijn wij al toe aan de dertigste editie.”

Hoeveel boeken hebben jullie?

Maurice: “Joke en ik hebben een lange tijd volgehouden dat wij zo’n 8000 boeken hadden. Vorig jaar hebben wij twee stagiaires alle boeken laten tellen. Die kwamen uit op 21.000 boeken. Inmiddels zijn het er ongeveer 25 tot 30.000. Wij hebben er ook 10.000 weggegooid die stonken, gedateerd waren of gewoon uit elkaar vielen.”

“Het is een enorme collectie, die ook nog eens goed uitgezocht is. Alles staat netjes in kasten en op de plank. Dat is ook voor ons belangrijk: die aandacht, kwaliteit en vakmanschap maakt dat het al twee jaar goed loopt. We doen het met wat we krijgen, maar het moet wel goed zijn, het is niet voor de grap.”

Lezer in de Leeszaal
Lezer in de Leeszaal Beeld: Frank Hanswijk

Kijken jullie verder dan de wijk?

Joke: “We heten al Leeszaal West, dat is niet alleen het Oude Westen. Maar het is mooi dat wij ook een stedelijke functie hebben.”

Maurice: “Sommige van onze vrijwilligers komen uit de wijk, maar we hebben er ook veel van daarbuiten: Noord, Crooswijk, Overschie, Charlois. Dat zijn mensen die iets met de plek of het idee hebben. Het is hier wel gecentreerd, maar de uitstraling is veel groter.”

Jullie ervaringen van de afgelopen twee jaar zijn nu gebundeld in een boek. Welk verhaal willen jullie daarin vertellen?

Joke: “Wat is zelforganisatie? Hoe is de Leeszaal een publieke ruimte? De Leeszaal als een leer- en werkplek, en de Leeszaal als cultuurbazaar. Dat zijn de vier thema’s die wij onderzocht hebben. Hoe doen wij dat en hoe werkt het?”

Maurice: “Een belangrijke aanleiding voor dit onderzoek was de lof die wij krijgen voor het initiatief. Maar we willen dat mensen begrijpen wat je allemaal moet doen en organiseren om zo’n betekenisvolle plek te maken. Dat het er niet zomaar is en dat er veel over nagedacht is, ook al doende.”

Joke: “Het is ook laten zien wat er al was. De Leeszaal werkt hier, omdat het Oude Westen al veertig jaar een hele actieve wijk is. Veel van de organisaties waren er al en er zijn allemaal groepen mensen waar je gebruik van kan maken. Je kan een dergelijke plek niet zomaar ergens uitrollen. In Pendrecht zal het anders zijn dan hier.”

Maurice: “Je moet er vooral voor uitkijken dat die bestaande infrastructuur niet verdwijnt in een stad. Als bepaalde plekken verdwijnen is het tot daar aan toe, dat zijn uitdrukkingsvormen van zo’n infractustuur. Maar als je die groepen  kwijt bent, wordt het veel ingewikkelder.”

Leeszaal West
Leeszaal West Beeld: Frank Hanswijk

Zouden de Leeszaal werken in andere steden?

Joke: “Ja, maar op een andere manier. Elke plek kent zijn eigen infrastructuur. Maar feit is wel dat veel mensen het leuk vinden om in een leeszaal te zijn. Althans, als je het mooi maakt. Zo leek het er even op dat wij moesten verhuizen naar een andere locatie, een heel gesloten gebouw. Toen zeiden verschillende vrijwilligers: dan ga ik niet mee.”

Maurice: “Wij zijn hier toevallig beland, maar uiteindelijk heeft deze plek wel iets voor ons gedaan. Het is een toevallige samenloop van omstandigheden. Voor een deel van de vrijwilligers is het bijvoorbeeld belangrijk dat ze de kinderen die buiten op het plein spelen door de grote ramen in de gaten kunnen houden. Dat hadden we niet van tevoren niet kunnen bedenken.”

Is de Leeszaal een Rotterdams product? 

Maurice: “We zijn wel erg geworteld. Je kunt ons niet loskoppelen van deze plek.”

Joke: “De invulling die het hier krijgt met de mensen en programma’s hoort heel erg bij deze plek en de omgeving. Maar we zijn niet van het ‘niet lullen maar poetsen’. Wij zijn ook van het nadenken, anders was de Leeszaal er niet gekomen. Ik houd helemaal niet van die Rotterdamse clichés.”

De presentatie van het boek ‘De uitvinding van de Leeszaal’ vindt op 20 maart om 16:00 uur plaats in Boekhandel van Gennep.

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:Joke van der Zwaard, Leeszaal West, literair Rotterdam, literatuur, Maurice Specht en Oude Westen

Sectie: Kunst & Cultuur

kaart: Rijnhoutplein 1, 3014 TZ Rotterdam, Nederland
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • draag inhoudelijk bij aan de discussie (en ja, humor mag, graag zelfs!)
  • blijf on-topic
  • speel op de bal, niet op de man

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *