Stedelijke ontwikkeling & architectuur29 mei 2015

Balanceren met bakfietswijken

Stadssocioloog buigt zich over gentrificatie van arm Rotterdam

Het is mis in de wijken van Rotterdam – te veel armen, te weinig kansrijke gezinnen. De scootertjes moeten plaatsmaken voor bakfietsen, zegt het bestuur. Stadssocioloog Gwen van Eijk buigt zich over de vermeende onbalans: “Ik heb nog nooit een beleidsmaker gehoord die bezorgd is over de scheve verhoudingen in Kralingen-oost.” 

Bakfietswijken
Bakfietswijken Beeld: Maus Bullhorst

Het Rotterdamse bestuur geeft de komende jaren 4 miljoen euro uit aan ‘bakfietswijken’, te beginnen met Middelland, het Oude Noorden en het Nieuwe Westen. Het doel is dat zich tien procent meer kansrijke gezinnen in de wijken rondom het centrum vestigen. Het is de zoveelste poging – na herstructurering, de Rotterdamwet en kluswoningen – om iets te doen aan de ‘onbalans’ in de bevolkingssamenstelling. Ik heb kind noch bakfiets (check hier of jouw gezin wel voldoet aan de criteria), maar er zijn ook andere redenen om bij dit plan een wenkbrauw op te trekken.

 

Onbalans

Eerst even iets over die onbalans. Een gangbare manier om dat te meten, is door de sociaal-economische samenstelling van steden en buurten af te zetten tegen de samenstelling van de Nederlandse bevolking. We categoriseren dan alle Nederlandse huishoudens volgens een 40-40-20 verdeling: 40 procent laagste inkomens, 40 procent middeninkomens en 20 procent hoge inkomens. In Rotterdam is de verdeling 51-33-16, te veel lage inkomensgroepen en te weinig midden- en hoge inkomensgroepen dus. De verdeling in Middelland is ongeveer gelijk aan het Rotterdams gemiddelde (54-30-16), het Nieuwe Westen (62-27-11) en het Oude Noorden (64-27-9) kennen een veel schevere verdeling.

Nu is onbalans op zich geen probleem. Althans, ik heb nog nooit een beleidsmaker gehoord die bezorgd is over de verhoudingen in de Stadsdriehoek (30-36-34), Hillegersberg-zuid (31-40-29) en Kralingen-oost (26-24-51). Het probleem voor beleidsmakers is niet een scheve verdeling, maar de oververtegenwoordiging van lage inkomensgroepen in wijken.

Dat laatste kan beleidsmakers om grofweg twee redenen een doorn in het oog zijn: het brengt kosten met zich mee (bijstand, wijkteams, woningonderhoud) en het maakt wijken blijkbaar onaantrekkelijk voor kapitaalkrachtige nieuwkomers (advies voor woningzoekenden: het Oude Noorden is ‘koel, mits je niet in het paupergedeelte zit’, ‘verder hoef je alleen Zuid te mijden’). En met onaantrekkelijke wijken kun je geen succesvolle stad worden.

Scheve verdeling is het probleem niet, maar de oververtegenwoordiging van lage inkomensgroepen in wijken wel

Creatieve klasse

De stad is groot geworden dankzij de aanwas van (allochtone) laaggeschoolden op zoek naar werk, die Rotterdam tot een succesvolle havenstad hebben gemaakt. Maar aangezien industrie en arbeid aan economische betekenis hebben ingeboet, moeten nu kenniswerkers en de creatieve klasse steden succesvol maken.

Hoogopgeleide en kapitaalkrachtige gezinnen kiezen steeds vaker voor de stad, maar nog niet vaak genoeg. Rotterdam gaat gebukt onder wat ‘selectieve migratie’ wordt genoemd: in de stad vestigen zich vooral kansarme (allochtone) huishoudens terwijl kansrijke (autochtone) huishoudens de stad vaak verlaten. Met de investering in bakfietswijken worden woningen en voorzieningen meer afgestemd op de wensen van ‘kansrijke’ gezinnen: grote woningen, excellente scholen, en groen en speelruimte in de wijk.

 

Investeren versus bezuinigen

Een groene, kindvriendelijke wijk en een ruime woning waarin ieder gezinslid een eigen kamer heeft zijn natuurlijk geen wensen van alleen kansrijke ouders. Voor veel kinderen valt het nodige te verbeteren. Volgens het rapport Kinderen in Tel is de leefsituatie van kinderen in Rotterdam het slechtst. Het Oude Noorden, een van de drie uitverkoren kansrijke wijken, staat op nummer 15 in de ranglijst van slechtst scorende wijken in Nederland. 18 procent van de Rotterdamse kinderen groeit op in een uitkeringsgezin. Hoe verhoudt die investering in kansrijke gezinnen zich tot de bezuiniging van 10 miljoen euro op het armoedebeleid?

Alle ouders willen voor hun kind excellent onderwijs, lijkt mij, misschien kansarme ouders nog het meest. Rotterdam heeft het hoogste percentage achterstandsleerlingen (27 procent) en het op een na hoogste percentage voortijdig schoolverlaters (5 procent). Waarom geen excellente scholen voor iedereen?

Beladen gentrificatie

Naast deze vragen drong zich onwillekeurig een wat beladen term op: gentrificatie. In een eerder artikel voor Vers Beton schetste ik gentrificatie als de verandering die wijken doormaken wanneer sociale huurwoningen, theehuizen, euroshops en shoarmatenten langzaamaan worden vervangen door koopwoningen, koffietentjes, ateliers en biologische groentewinkels, en waar scooters plaatsmaken voor bakfietsen.

In Amsterdam is de vestiging van middenklassegezinnen nauw verbonden met gentrificatie (Boterman 2014). Het is geen geheim dat het Rotterdamse bestuur gentrificatie nastreeft, waarbij het de bedoeling is de stedelijke ruimte af te stemmen op de wensen van kapitaalkrachtige bewoners.

 

Geen New York

Een bezwaar van gentrificatie is dat het, eenmaal in gang gezet, een gemengde buurt voorbij gaat. Stijgende huur- en woningprijzen, zeker in combinatie met bezuinigingen op sociale voorzieningen, kunnen wijken onbetaalbaar maken voor huishoudens met een laag inkomen. Als een wijk afstevent op volledige gentrificatie raakt de balans zoek.

Wanneer stadsonderzoekers moord en brand schreeuwen over voortschrijdende gentrificatie, is een weerwoord dat het in Nederlandse steden niet zo’n vaart zal lopen als in New York of Londen. In buitenlandse steden is een veel groter aandeel van de woningvoorraad particulier eigendom. Wanneer de vraag van rijkere huishoudens naar woningen snel toeneemt, stijgt de woningprijs net zo snel evenredig mee. Omdat Nederlandse steden een groot aandeel sociale huurwoningen hebben,  kunnen de prijzen niet zo snel stijgen, en dat zou volledige gentrificatie voorkomen. In theorie, althans. Want wat zien we nu gebeuren? Woningcorporaties laten huurprijzen maximaal stijgen en verhogen in elk nieuw contract de huren fors. Tegelijkertijd neemt het aandeel sociale huurwoningen af, doordat corporaties woningen verkopen of aanbieden in de vrije sector. Het aandeel dure huurwoningen dat door corporaties wordt aangeboden, is de afgelopen jaren toegenomen tot iets meer dan de helft. Sociologe Saskia Sassen waarschuwt ervoor: een mix van groepen is goed voor een stad, maar voor verplegers en politieagenten is het steeds moeilijker een betaalbare woning te vinden. Hoe verhoudt het investeren in duurdere woningen zich tot de trend dat er steeds minder betaalbare huurwoningen zijn voor lage inkomensgroepen?

 

Een bezwaar van gentrificatie is dat het, eenmaal in gang gezet, een gemengde buurt voorbij gaat

Goede balans

Rotterdam biedt relatief heel veel betaalbare woningen, nog steeds. De vraag is hoe lang dat zo blijft. Wanneer vindt het stadsbestuur dat de bevolkingssamenstelling ‘in balans’ is? Wat is eigenlijk een goede balans? Is de stad in balans als de bevolking gelijk is aan het Nederlandse gemiddelde van 40-40-20? Als alle buurten een 40-40-20-verdeling kennen? (Dan moeten ook de rijkere wijken op de schop.) Of als alle achterstandswijken een 40-40-20 verdeling hebben? Dat betekent dat de stad als geheel uit balans is ten gunste van rijkere huishoudens. Of kiezen we voor een heel andere verdeling, en waarom?

Of streeft het bestuur helemaal geen balans na, maar wil ze vooral zoveel mogelijk kapitaalkrachtige bewoners naar Rotterdam krijgen? Als het bestuur oprecht naar een betere balans wil, moet het twee vragen beantwoorden: Wanneer eindigen maatregelen, gericht op het aantrekken van hogere inkomensgroepen? En hoe blijft Rotterdam betaalbaar voor huishoudens met lage en modale inkomens?

De sectie Stedelijke Ontwikkeling & Architectuur wordt mede mogelijk gemaakt door AIR, het Architectuur Instituut Rotterdam. (meer info)

Reageer of deel op Social Media

Tags:bakfietswijk, Gentrificatie en stadsocioloog

Sectie: Stedelijke ontwikkeling & architectuur

kaart: Oude Noorden, Rotterdam, Nederland

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *