Oude Koeien10 mei 2015

Bruin Rotterdam

Hoe groot was de NSB aanhang in Rotterdam?

In de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog probeerde de NSB van Mussert voet aan wal te krijgen in Rotterdam. Het lukte maar half. De NSB won aanhang onder de middenklasse en de elite, maar de arbeiders moesten weinig hebben van ‘die lui die te stom zijn om zelf wat te kunnen’.

Opening van het districtshuis van de NSB aan de Heemraadssingel in 1941. Op het balkon ir. A. Mussert, oprichter en leider van de NSB. Beeld: Foto: J. van Rhijn

In de vroege ochtend van 10 mei 1940 gingen Rotterdamse politiemannen de stad in om Duitsers en leden van de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) op te pakken. Met autobussen werden ze naar De Doelen aan de Coolsingel gebracht. Rond negen uur waren daar al meer dan vierhonderd mensen vastgezet, een aantal dat in de dagen daarna zou oplopen tot circa veertienhonderd. Door Duitsgezinde personen te interneren hoopten de autoriteiten te voorkomen dat ze een vijfde colonne vormden die de vijandelijke troepen aan de andere kant van de rivier de helpende hand kon bieden.

Nieuwe wereldorde

De vrees voor een vijfde colonne was niet verwonderlijk, gezien de uitlatingen van NSB-leider Anton Mussert. Eind 1938 had deze al eens verkondigd dat een nieuwe oorlog onvermijdelijk was. Die zou gaan tussen ‘de wereld van het liberalisme-kapitalisme-marxisme’ en ‘de wereld van fascisme en nationaal-socialisme’. Voor Mussert en zijn kompanen was het een uitgemaakte zaak dat de asmogendheden in die krachtmeting aan het langste eind zouden trekken. Dat zou de weg vrijmaken voor een nieuwe maatschappelijke orde, waarin kapitaal en arbeid, onder leiding van een krachtig staatsbestuur, eendrachtig zouden samenwerken voor het heil van de volksgemeenschap.

Paar duizend

In 1940 was het onwaarschijnlijk dat de NSB die nationale wedergeboorte op eigen kracht voor elkaar kon krijgen. Aan de vooravond van de Duitse inval telde de beweging ongeveer 27.000 leden. In Rotterdam kon zij rekenen op een aanhang van een paar duizend. Op het hoogtepunt van haar populariteit, in 1935, was dat meer dan twee keer zoveel geweest. Bij de Statenverkiezingen van dat jaar had de NSB in de Maasstad bijna 24.000 stemmen behaald, ruim negen procent van het totaal.

De Rotterdamse achterban bestond vooral uit vertegenwoordigers van de kleine burgerij: winkeliers, kantoorbedienden en mensen met een vrij beroep. De NSB had echter ook aanhangers onder de elite. Sommigen kwamen openlijk voor hun fascistische sympathieën uit, zoals de scheepvaartondernemer James van Hoey Smith die zich namens de NSB kandidaat stelde voor de Provinciale Staten. Over andere Rotterdamse havenbaronnen ging het hardnekkige gerucht dat ze de NSB financieel ondersteunden. Naar de motieven van mensen als Van Hoey Smith is het gissen, maar dat socialistenhaat een rol speelde lijkt wel zeker.

Rode massa

Alleen de arbeiders bleken veel minder vatbaar voor de verlokkingen van het fascisme. Zij stemden meestal socialistisch, en anders confessioneel. Het veroveren van de heart and mind van de Rotterdamse arbeider was een kwestie waar extreem-rechts vanaf het begin mee worstelde. Het Verbond van Actualisten – algemeen beschouwd als de eerste fascistische beweging van Nederland – had er in de jaren twintig zijn tanden al op stukgebeten. Zo probeerden ze steun te zoeken bij iemand van wie ze dachten dat hij een potje bij de arbeiders kon breken. De beoogde kandidaat, lijsttrekker van de Rotterdamse Rapaljepartij Leen Coremans, liet zich die belangstelling rustig aanleunen om vervolgens geheel zijn eigen plan te trekken. Na afloop van een verkennend gesprek met de Actualisten zou Coremans tegen een metgezel hebben gezegd: ‘Als die lui werkelijk wat goeds met de arbeider voor hebben, dan wil ik wel met ze samendoen. Ze zijn te stom om zelf wat te kunnen, maar ze hebben poen, en dat komen we hier tekort, jongen.’

Werkkloffie

De Rotterdamse NSB-propagandist Cornelis Chevalier signaleerde in de jaren dertig een soortgelijke scepsis. ‘Wij kunnen niet langer blijven negeren, dat de bonzen het thans zoover hebben gedreven, dat de rode massa zich verbeten tegen ons keert, omdat zij van “ons middenstandersbewind” niets verwachten dan materiële achteruitgang’, zo schreef hij aan het hoofdkwartier in Utrecht. Om die impasse te doorbreken moest de NSB volgens Chevalier niet alleen meer oog krijgen voor de stoffelijke belangen van de arbeiders, maar ook mensen inzetten met wie zij zich konden identificeren. Die moesten in hun werkkloffie naar de fabrieken en havens gaan om daar het partijblad Volk en Vaderland aan de man te brengen. Het pleidooi haalde weinig uit. Echte arbeiders bleven een zeldzaamheid onder de colporteurs van de NSB. ‘Het zijn barbiers, vertegenwoordigers, loodgieterspatroons, meubelmakerspatroons, enz.’, aldus Chevalier.

Je kunt je afvragen of de geschiedenis anders was verlopen als de NSB succesvoller was geweest in het paaien van de Rotterdamse arbeider. Uiteindelijk bleken de Duitsers geen Nederlandse hulp nodig te hebben om de stad op de knieën te krijgen. Daarvoor hadden ze zo hun eigen methodes.

Rubriek: Oude Koeien

Wie het verleden kent, begrijpt het heden beter. Jacques Börger en Anne Jongstra blikken maandelijks terug op gebeurtenissen in het verleden van Rotterdam.

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:bruin, Cornelis Chevalier, James van Hoey Smith, Leen Coremans, Mussert, NSB, Rapaljepartij en tweede wereldoorlog

Sectie: Oude Koeien

kaart: Coolsingel 6, rotterdam
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *