Human interest13 mei 2015

Herdenking van het bombardement op Rotterdam niet vanzelfsprekend

Stilstaan bij de verwoesting door het bombardement op Rotterdam is niet altijd vanzelfsprekend geweest. Dat blijkt uit de publicatie van Susan Hogervorst en Patricia van Ulzen over de herdenking van deze bijzondere dag. Tara Lewis krijgt uitleg in een interview.

Tegenwoordig kunnen we ons in Rotterdam nauwelijks voorstellen dat we 14 mei onopgemerkt voorbij laten gaan. Toch is de huidige herdenking van het bombardement op Rotterdam een relatief nieuw fenomeen. In de eerste decennia was nauwelijks aandacht voor de datum. De blik was vooruit gericht, ‘sterker door strijd’ het ter harte genomen devies van koningin Wilhelmina. Susan Hogervorst en Patricia van Ulzen deden onderzoek naar het veranderende herdenken van die dag in mei, waarop de stad zijn hart verloor. Ze schreven het boek ‘Rotterdam en het bombardement, 75 jaar herinneren en vergeten’.

 

Patricia van Ulzen (links) en Susan Hogervorst schreven een boek over de herdenking van het bombardement. Beeld: Tara Lewis

Voor een toelichting is Patricia van Ulzen beschikbaar op het terras van Boijmans, midden in het Land van Hoboken: een gedeelte van het centrum dat niet is geraakt door de bommen. Omdat ze allebei volle agenda’s hebben, wisselen Susan en Patricia interviews af. De grote belangstelling voor hun boek is typerend voor de herdenking van het bombardement anno 2015, die elk jaar uitgebreider lijkt te worden. Volgens Patricia van Ulzen is het niet ongebruikelijk voor een oorlogstrauma om pas in een later stadium een breder publiek te bereiken. “De mensen die het bombardement hebben meegemaakt wilden daar vaak niet over praten. Het was nog te vers, te traumatisch.”

In Rotterdam is het algemeen bekend dat na de oorlog sowieso weinig ruimte voor terugkijken was. In de eerste jaren na 1940 werd het bombardement nog wel herdacht maar dit werd later vervangen door ‘Opbouwdag’ op 18 mei, de dag dat Witteveen begon aan zijn plan voor de wederopbouw. Gebouwen werden niet herbouwd maar vervangen. De nieuwe indeling van de stad was geënt op mobiliteit, het doel van de stad: economische vooruitgang.

We kunnen de doden het beste herdenken door hard te werken

Voorzitter van de Kamer van Koophandel

Focus op nationaal herdenken

Het ontmoedigen van een lokale herdenking werd ook gestuurd vanuit de Nederlandse overheid. De focus lag op nationaal herdenken, en lokale activiteiten leidden daar van af. Het werd in de stad zelf als weinig zinvol gezien om terug te kijken. Er moest genoeg gebeuren. Patricia van Ulzen: “De voorzitter van de Kamer van Koophandel in Rotterdam zei letterlijk ‘We kunnen de doden het beste herdenken door hard te werken’.”

Wat dat betreft is het belangrijkste monument van het bombardement, het beeld van Zadkine, een anachronisme, vindt ze. “Monumenten waren in die tijd niet emotioneel, er was totaal geen aandacht voor leed. Ze gingen over moed en heldendaden. Een veel voorkomend beeld is dat van een treurende vrouw, maar die droeg haar lot altijd waardig. Wat dat betreft paste het beeld van Zadkine totaal niet in zijn tijd. Dat heeft er ook voor gezorgd dat het zo’n ongelofelijke impact had. Het beeld gaf uitdrukking aan een gevoel waar mensen zelf geen woorden voor hadden.”

Het zorgde ervoor dat het beeld meteen wereldberoemd was. In hun boek besteden de auteurs één van de vijf hoofdstukken aan het beeld. “Zadkine zag de beroemde foto van de Laurenskerk, die alhoewel gehavend, als enige gebouw overeind stond tegen de kale vlakte. Eerder zag hij in Le Havre eenzelfde mate van verwoesting, hetgeen hem heeft geïnspireerd om het beeld te maken. Hij was een enorme charmeur, dus hij heeft altijd gezegd dat hij het speciaal voor Rotterdam heeft gemaakt. Het is overigens een mythe dat het beeld in het begin werd verguisd, het was meteen geliefd. Het was zo populair dat andere steden er ook een wilden. Keulen heeft nog geprobeerd om een replica in de stad te krijgen, maar dat was tegen het zere been van Rotterdam.”

Kritiek op sloopwoede

Volgens Van Ulzen kwam het keerpunt in de waardering van de wederopbouw eind jaren zestig. “De binnenstad was eindelijk af en het resultaat viel tegen. Daarmee kwam de eerste kritiek op het enthousiasme van Rotterdam om alles te slopen. Je ziet dan dat de nostalgie terugkomt en er afstand wordt genomen van de wederopbouwarchitectuur. Zo zijn de kleine paviljoens op de Coolsingel toen gebouwd, om de straat gezelliger te maken.” De laatste Opbouwdag werd in 1966 gehouden. Toen werden De Doelen geopend, en dat werd algemeen gezien als voltooiing van de wederopbouw.

Een ding is zeker, het bombardement wordt in Rotterdam voorlopig niet vergeten. Er komen nog steeds nieuwe monumenten bij en je kunt zelfs langs de brandgrens rennen.

“Tegenwoordig kun je van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat herdenken op 14 mei. Je ziet dat het een bijna feestelijk karakter krijgt. Dat heeft te maken met nieuwe generaties Rotterdammers die het bombardement als definiërend onderdeel van de identiteit van de stad zien. Het is niet meer het einde van iets, maar een begin- of nulpunt. Een oerknal waarmee het nieuwe Rotterdam is ontstaan. Maar er ontstaat ook een spektakelcultuur, waarmee de oudere generaties moeite mee hebben. Persoonlijk vind ik het belangrijk dat er een gedachte achter zit. Natuurlijk kun je een Heinkel ophangen, maar je haalt er ook allemaal oude wonden mee open. Waar is dat goed voor, vraag ik me dan af? Maar als er een nobel doel mee wordt gediend, zoals mee sociale cohesie in de stad en je bewust zijn van de vrijheid die we nu hebben, zoals met de Brandgrensrun, is het goed te blijven herinneren.”

Het is niet meer het einde van iets, maar een begin- of nulpunt. Een oerknal waarmee het nieuwe Rotterdam is ontstaan.

Patricia van Ulzen
Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:14 mei 1940, bombardement, wederopbouw en zadkine

Sectie: Human interest

kaart: Westersingel 88, 3015 LC Rotterdam, Nederland
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *