Voor de harddenkende Rotterdammer

Hoe goed weten Rotterdammers 75 jaar na het bombardement waar ooit de brandgrens liep in de stad? Driehonderd van onze lezers deden mee aan ons onderzoek. Opvallend: het bombardement lijkt in ons hoofd groter dan hij feitelijk was.

Heatmap van de 300 brandgrenzen. De rode lijn is de echte brandgrens.
Heatmap van de 300 brandgrenzen. De rode lijn is de echte brandgrens.

>>Klik hier voor een interactieve kaart met de resultaten.

We zijn heel blij dat onze lezers gehoor hebben gegeven aan de oproep om mee te doen aan het onderzoek. Er zijn in totaal nu 300 brandgrenzen getekend met een totaal aantal punten van 3276. De gemiddelde leeftijd van de deelnemers is 36, de jongste is 18 jaar, de oudste 79. Bijna driekwart van de deelnemers is tussen de 25 en 47 jaar oud. Gemiddeld wonen de deelnemers 19 jaar in Rotterdam. 67 invullers wonen al hun hele leven in Rotterdam.

De brandgrens

Onze lezers zouden onze lezers niet zijn als ze niet direct kritische kanttekeningen zouden zetten bij onze brandgrens. Zo zegt Joey in een reactie dat de koppen van het Noordereiland óók tot de brandgrens behoren. Klopt, de koppen van het Noordereiland werden in het begin van de oorlog verwoest, maar dit kwam niet door het bombardement, maar door eigen vuur bij de verdediging van de stad in de meidagen vóór het bombardement. Dus hebben we ze, net als het stadsarchief, niet meegerekend.

Oog voor detail

Een kleine rekensom leert dat er gemiddeld elf punten zijn getrokken, dit is voldoende voor een behoorlijk accurate brandgrens. Wij hebben dan ook de indruk dat de meeste mensen de test serieus hebben ingevuld. Als we afgaan op reacties via social media, was het niet voor iedereen even makkelijk.

De meest gedetailleerde kaart die we hebben gekregen is van iemand die er écht voor is gaan zitten. Deze persoon heeft maar liefst 119 punten gebruikt om de brandgrens te tekenen. Hij of zij zat er vooral in West naast en mist ook een flink deel van Kralingen. Deze persoon was niet de enige die juist op deze punten de brandgrens verkeerd tekende, blijkt uit de resultaten.
 

Brandgrens met maar liefst 119 punten
Brandgrens met maar liefst 119 punten

 

Brandgebied kleiner dan gedacht

Een van de opvallendste resultaten van het onderzoek is dat het brandgebied veel kleiner is dan veel mensen denken. Het echte brandgebied is 2,8 km2. Het gemiddelde oppervlakte van de brandgrensgebieden van de deelnemers aan het onderzoek is 5 km2. Jongeren (tot 28 jaar) slaan de plank het meest mis, ze zitten gemiddeld op 9 km2, het driedubbele.

Sommigen dachten zelfs dat héél de stad plat lag, zoals deze tekening die het grootste oppervlak bestrijkt dat we hebben binnengekregen:

Grootst getekende oppervlakte
Grootst getekende oppervlakte

Grootste missers

Hoe komt het dat we de brandgrens te groot tekenen? Het valt vooral op dat mensen de brandgrens vaak te ver naar het westen doortrekken. Veel mensen denken dat grote stukken van het Oude Westen in de aanval verwoest raakten en trekken de grens soms tot diep in het Nieuwe Westen door. Ook wordt hij nogal eens foutief door Crooswijk getrokken. Jongeren gaan vooral hier de fout in, ouderen weten beter dat het Oude Westen nog van voor de oorlog is.

In deze wijken staan veel huizen van de stadsvernieuwing. Zien jongeren dit gebied aan voor gebombardeerd terrein? Het zou een treffende illustratie zijn van de stelling van Gyz la Rivière, dat Rotterdam drie keer is gebombardeerd: door de Duitsers, door de wederopbouw en door de stadsvernieuwing.

Een andere opvallende misser vinden we aan de Kralingse kant van de brandgrens, ook ouderen gaan hier regelmatig de mist in. De brandgrens loopt hier juist veel vérder door dan de meeste mensen denken. Veel mensen nemen het uitstulpsel rondom de Willem Ruyslaan niet mee in de tekening. Pas als mensen meer dan dertig jaar in Rotterdam wonen, weten ze de brandgrens in Kralingen goed te tekenen.

Steeds minder zichtbaar

Over het algemeen zien we dus dat naarmate mensen ouder zijn, ze de brandgrens beter benaderen. Ze tekenen de brandgrens kleiner.

We hebben de resultaten aan Jantje Steenhuis, directeur van het Stadsarchief, voorgelegd. Hoe komt het dat oudere Rotterdammers de brandgrens beter tekenen? Steenhuis: “Vroeger was de brandgrens veel zichtbaarder in de stad. Mensen die hier al lang wonen hebben de leegte in de stad nog meegemaakt. Tegenwoordig is de stad af, dat was eigenlijk al zo toen ik in 1999 hier kwam wonen. Je moet er nu echt oog voor hebben waar de brandgrens loopt, anders zie je het niet. Daarom is het goed dat wij de brandgrens weer zichtbaar hebben gemaakt met de markering in de buitenruimte.“

De impact van het bombardement was groter dan de fysieke schade.

Toch hebben ook geboren en getogen Rotterdammers de brandgrens meestal groter getekend dan hij daadwerkelijk was. Wat betekent dat? Steenhuis ziet een mogelijke verklaring: “De impact van het bombardement was groter dan de fysieke schade. Dat kost generaties om te herstellen. Het bombardement was een cesuur in de stad: we hebben het over Rotterdam vóór en ná het bombardement. En die geschiedenis verklaart waarom Rotterdam zo anders is geworden, de meest on-Hollandse stad van Holland. Alles heeft men hier zelf weer moeten opbouwen, het heeft de stadscultuur bepaald.”

Representatief?

Over het algemeen kunnen we concluderen dat onze lezers behoorlijk goed weten in te schatten waar het hart van de brandgrens ligt. Gefeliciteerd! Toch, deze conclusie kunnen we niet zomaar doortrekken naar álle Rotterdammers, omdat onze lezers niet representatief zijn voor de hele stad. Mensen die op Vers Beton actief meedoen aan een online onderzoek zullen bovengemiddeld geïnteresseerd zijn in de geschiedenis van Rotterdam.

Maar ook de gemiddelde Rotterdammer heeft volgens Jantje Steenhuis een grotere belangstelling voor de eigen stad dan inwoners van andere steden. Steenhuis: “Dat bevestigen ook uitgevers: als je iets uitgeeft over vroeger, dan verkoopt het hier. Er is veel behoefte aan kennis over de vooroorlogse stad.“

Ook je kennis van de brandgrens testen?

Klik hier voor het onderzoek

Dank

Met dank aan René Spork en Anne Jongstra van Het Stadsarchief voor informatie over de brandgrens. Een uitgebreide kaart met veel extra informatie en beeldmateriaal over de brandgrens is hier op de site van het Stadsarchief te vinden. Dit onderzoek was niet mogelijk geweest zonder interaction-designer Richard de Vries.

Voordat je verder leest...

Vers Beton heeft jouw support nodig! Wij kunnen alleen blijven bestaan dankzij support van lezers. Maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk?

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Eeva Liukku

Eeva Liukku

hoofdredacteur

Eeva Liukku (1983) begrijpt niet waarom mensen ergens anders zouden willen wonen dan in Rotterdam, maar heeft wel in Amsterdam wijsbegeerte gestudeerd.
eeva@versbeton.nl

Profiel-pagina
Melissa

Melissa van Amerongen

Een stad komt pas echt tot leven als mensen er in woord of beeld betekenis aan geven. Daarom vindt Melissa Vers Beton zo leuk. Melissa is socioloog en wetenschapsfilosoof en houdt zich voor Vers Beton onder andere bezig met wetenschappelijke artikelen op de site.

Profiel-pagina
Richard de Vries

Richard de Vries

Richard is gek op alles wat interactief is en dan met name kunst. Hij werkt als freelance interactieontwerper als architecto.nl en maakt in een week een product van een gek idee in 400minutes.com.

Profiel-pagina
Marcel Kollen

Marcel Kollen

Marcel Kollen (1972) is een Rotterdamse fotograaf. Hij legt graag het dagelijks leven vast: straattaferelen, verlaten landschappen of eenzame wandelaars. In 2014 maakte hij het boek ‘Off Rotterdam’ over Rotterdamse muzikanten. Rotterdam voelt voor hem na lange reizen als thuis. Hij houdt van de duidelijkheid van Rotterdammers en de positieve vibe van de laatste jaren.

Profiel-pagina
Lees 6 reacties
  1. Profielbeeld van Zeger
    Zeger

    Ik heb een aantal jaar gewoond in een van de overgebleven oude panden (hoekpanden Ganzenpoot) in de Bospolder-Tussendijken, dat is net achter het mooie deel van Delfshaven. Ik denk dat, als je dan een “brandgrens” tekent, het inmiddels wel tijd is ook de friendly fire mee te nemen in de plaatjes.

    1. Profielbeeld van Ed Schelvis
      Ed Schelvis

      Inderdaad! En zo zijn er nog wel meer plekken aan te geven. Precisiebombardementen waren er toen nog niet. Denk bv ook maar aan de Bellebom en de Hillebom.

  2. Profielbeeld van Ed Schelvis
    Ed Schelvis

    Knap stukje huisvlijt dames en heer. Wat ik nog een beetje heb gemist aan alle verhalen tot nu toe, is het grote verschil tussen de oppervlakte binnen de brandgrens en het gebombardeerde oppervlakte. Het echte gebombardeerde oppervlakte bedraagt namelijk 1/6 deel van het verwoeste oppervlakte. Een groot deel van de bommen is bovendien helemaal niet op Rotterdam terecht gekomen maar is “geloosd” boven Strijen en Strijensas. Het was uiteindelijk de vuurstorm die Rotterdam verwoeste op een manier zoals door jullie omschreven. Een dergelijke vuurstorm was een geheel nieuw verschijnsel en ook de Duitsers waren verbaasd dat ze met betrekkelijk weinig bommen een dergelijke verwoesting hadden aangericht. Hele gebieden rond bv de Glashaven en de Wijnhaven werden amper geraakt maar zijn toch volledig verwoest. Het bombardement duurde een kwartier maar de branden duurde vele, vele dagen. Misschien is dit ook een handig linkje. Dan wordt het verhaal weer iets completer. De vuurstorm kon ontstaan door bepaalde atmosferische omstandigheden. Dezelfde oorlog, dezelfde gevechten, dezelfde bommen maar ander weer en Rotterdam had er na de oorlog heel anders uitgezien.

    1. Profielbeeld van Ties Joosten
      Ties Joosten

      Dank voor de bijdrage Ed,

      De reden voorde grote vuurzee is overigens nog wel onderdeel van een debat tussen historici. Dit artikel vond ik daarover wel verhelderend.

      1. Profielbeeld van Ed Schelvis
        Ed Schelvis

        Ja Ties, ik ben 53 jaar, geboren en getogen Rotterdammer. Mijn hele familie, van beide kanten, heeft Rotterdam voor de oorlog, tijdens de oorlog en na de oorlog meegemaakt. En wat dan gebeurt laat zich wel raden…ik ben doordrenkt, nee verzopen, met verhalen over de oorlog. Dat was zo bij alle Rotterdamse families, verjaardagsfeestjes hadden altijd één hoofdonderwerp: de oorlog, en in alle boekenkasten stonden delen van L. de Jong. Als klein kind kan ik mij nog herinneren dat er nog veel mensen met geestelijke (shellshock-reflexen) en lichamelijke littekens rondliepen. Ik kreeg dan altijd van mijn moeder te horen “niet naar kijken, Ed!”. Maar ja, je bent 7 of 8 jaar. Op de hoek van onze straat woonde een man die op de Grebbenberg had gevochten. Had er een ‘houten’ been aan over gehouden en was door de hele oorlog een soort wandelende tic geworden. Als kind gingen we ‘m dus nadoen……lachen, tja.
        Dus ik weet het zo langzamerhand allemaal wel. Die branden hebben nog weken geduurd, en m’n eigen familie heeft staan blussen en hebben meegeholpen die hele historische stad in de grachten te kieperen. Een vuurstorm is een vuurstorm zoals later ook veel andere steden hebben meegemaakt. Waar die historici dan nog aanvullingen op hebben weet ik niet maar ik vind wel dat meer verhalen de boel echt niet duidelijker maken. Het wordt dan net zo vaag als die blauwe vlek van verzamelde brandgrenzen in jullie artikel, terwijl er maar één brandgrens is.
        Precies 75 jaar geleden was Rotterdam om dit moment nu een hel waar zelfs de duivel verschrikt naar zal kijken. 1000 maal de vuurwerkramp, 10.000 maal Café ’t Hemeltje. Zonder hulp, zonder mededogen. Kinderen verbrandden levend. De onderdrukking en de hongerwinters moesten nog komen. De naoorlogse kampen voor de “asocialen” moesten nog worden gebouwd. De stank van de chemische industrie voor de Nederlandse welvaart lag in het verschiet.
        Ik ga toch eens aan de Groningers het telefoonnummer opvragen voor die schadevergoedingen………

Reageren is voorbehouden aan Vers Beton-supporters. Meld je hier aan als supporter of log in.