Oude Koeien26 juni 2015

Beeld op zwart

Keti Koti in Rotterdam

Met Keti Koti, op 30 juni en 1 juli, herdenken we de slavernijgeschiedenis. Hoe werd hier in Rotterdam aangekeken tegen zwarte personen?

Op 30 juni en 1 juli wordt in Rotterdam Keti Koti gevierd, de bevrijding van de slavernij. Het monument op de Lloydpier neemt in de herdenking een speciale plaats in.

Lees ookKunst & CultuurSlavernijmonument: zwaar onderwerp, licht materiaalHet slavernijmonument van Alex da Silva aan de Lloydstraat

De kunstenaar heeft een bijzondere draai gegeven aan de uitbeelding van de voormalige slaven. De slavenboot is een platform geworden voor vier personen die niet meer geketend voortbewegen, maar los van elkaar aan het dansen zijn. De personen zijn niet zwart maar zilverig en beginnen te stralen op het moment dat de zon erop schijnt.

Hoe anders is de verbeelding op dit schilderij uit de collectie van Museum Rotterdam.
De vrouw op het portret is Margaretha van Raephorst, echtgenote van de in Rotterdam geboren Cornelis Tromp die de zoon was van de beroemde admiraal Maarten Tromp. Van de persoon links in de hoek is geen naam bekend. Hij wordt omschreven als ‘moortje’. Het schilderij dateert van eind zeventiende eeuw en markeert het begin van een trend die in achttiende eeuw in Nederland tot volle bloei kwam: een zwart persoon afbeelden als teken van de rijke status van de hoofdpersoon.

Margaretha van Raephorst Beeld: Museum Rotterdam

Tot in de zestiende eeuw werden zwarte mensen voornamelijk afgebeeld in religieuze voorstellingen, bijvoorbeeld als één van de drie koningen, de wijzen die uit het oosten kwamen. Deze zwarte personen hadden de standaardgelaatstrekken zoals de kunstenaar Albrecht Dürer ze in zijn uitgebreide tekeningen van mensen had gegeven: een bol voorhoofd, ronde wangen, een wipneus en dikke lippen. Schilders probeerden het schilderen van zwarte mensen zo veel mogelijk te vermijden omdat het technisch moeilijk was om met zwarte kleuren een persoon goed af te beelden. In de zeventiende eeuw kwam daar verandering in: Rubens en Rembrandt (zijn schilderij Twee Moren) hebben prachtige portretten van zwarte mannen gemaakt.

Symbool van rijkdom

In die periode kwam het steeds vaker voor dat een zwarte persoon als bijfiguur werd afgebeeld, met name in voorstellingen en portretten met thema’s als succes in de handel, zeemacht en diplomatieke relaties. De zwarte bijfiguur was een symbool voor rijkdom van de hoofdpersoon en succes van de onderneming. Hij wordt altijd afgebeeld in een pose van dienstbaarheid met een vragende of bewonderende blik. Zijn kleding is kleurrijk, duidelijk niet naar de Europese kleedgewoontes.

Vaak had de geportretteerde hoofdfiguur een zwarte persoon als bediende. Het afbeelden van dergelijke bediendes verwees naar de overzeese handel die voor Nederland steeds belangrijker werd. Voor de mensen die in die handelsgebieden hun geld verdienden was het inmiddels de gewoonste zaak van de wereld geworden om een zwart persoon als een slaaf te beschouwen. En in de zeventiende eeuw werd die gewoonte ingevoerd in Nederland, in navolging van rijke Spaanse en Portugese handelaren die naar Nederland gevlucht waren en zich hier vestigden met hun zwarte bedienden.

In Nederland vond men slaaf geen aangenaam woord en werd de zwarte huisgenoot dus bediende genoemd.

Handel

De meeste zwarte mensen vormden echter niet zozeer een symbool maar vooral een bron van rijkdom. Zij werden als slaaf verhandeld naar Amerika en daar als arbeidskracht ingezet op de plantages. De Rotterdamse families Rochussen (samen met Coopstad die als reder werkzaam was in de slavenhandel) en Hudig (eigenaar van plantages met slaven als werkkrachten) zijn er in de achttiende eeuw rijk van geworden. Maar zij lieten zich afbeelden met hun handel en werkkrachten ter verhoging van hun status.

De zwarte persoon die direct uit Afrika geïmporteerd werd, was in Nederland officieel geen slaaf, maar wel bezit van de familie. Want slaven werden gehouden in de koloniën en waren daar handelswaar. In Nederland vond men slaaf geen aangenaam woord en werd de zwarte huisgenoot dus bediende genoemd. Het hebben van een zwarte bediende werd niet aangemoedigd en kwam naar verhouding niet vaak voor.

Of Margaretha van Raephorst echt een zwarte bediende heeft gehad, is niet bekend. Ze kwam uit een rijke familie en was door haar eerste huwelijk nog rijker geworden. Maar ze had geen banden met de overzeese handel. Dat veranderde natuurlijk door haar tweede huwelijk met de Rotterdamse zeevaarder Cornelis Tromp. De succesvolle Michiel de Ruyter was de belangrijkste concurrent van deze Tromp voor het verwerven van een machtige positie in de zeevaart. De Ruyter had bij zijn opdrachten in Afrika ‘negerbedienden’ verworven. Daar zijn afbeeldingen van bekend. Mogelijk dat Cornelis Tromp daar niet voor wilde onderdoen, getuige het portret van zijn vrouw. Maar dat is misschien al te menselijke speculatie.

Lees ookCategorieOude KoeienWie het verleden kent, begrijpt het heden beter. Jacques Börger en Anne Jongstra blikken maandelijks terug op gebeurtenissen in het verleden van Rotterdam.

Rendabel

Het afbeelden van een zwarte figuur als bediende verdween eind achttiende eeuw en zeker in de negentiende eeuw na de afschaffing van de slavernij. Naast de veranderende rendabiliteit van slavenhandel en plantagehouderij, drong bij Europeanen het besef door dat het moreel niet te verantwoorden is om mensen uit Afrika met een te groot aantal op te kleine schepen over zee naar een ander gebiedsdeel te vervoeren om ze daar tot een armzalig en eenzijdig bestaan te dwingen. Veel effectiever was het om de Afrikanen in te zetten in hun eigen gebieden in goed georganiseerde koloniale rijken, onder leiding van Europeanen. Het verbreken van de kettingen was nog niet voorbij.

Reageer of deel op Social Media

Tags:keti koti, slavernijgeschiedenis en slavernijmonument

Sectie: Oude Koeien

kaart: Lloydstraat 43, 3024 EA Rotterdam, Nederland
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *