Stedelijke ontwikkeling & architectuur26 juni 2015

Carnissetuin tegen de vlakte voor groen wonen

Schizofreen besluit schoffelt waardevol buurtgroen weg

De dagen van de befaamde Carnissetuin lijken geteld. Dat komt door een gebrek aan visie, gemeentelijk dedain en schizofrene besluitvorming. Frank van Steenbergen en Derk Loorbach zagen het van dichtbij gebeuren.

Carnissetuin
Carnissetuin Beeld: Esther Lankhaar

‘Wonen in het groen’, valt te lezen in het bestemmingsplan van Hart van Zuid. Met gele blokjes staan de gebouwen aangegeven die zullen verrijzen in de nabije toekomst. Het gaat om hoogwaardige nieuwbouwwoningen, ideaal voor jonge gezinnen, die ‘een positieve impuls’ zullen geven aan het gebied. Maar om te kunnen wonen in het groen moet er eerst groen weg. Op een deel van het bestemmingsgebied ligt namelijk een gemeenschapstuin – de Carnissetuin – en juist daar staan parkeerplaatsen in de planning. Hierdoor voltrekt zich het klassieke conflict tussen wat werkt voor de wijk en wat werkt voor de portemonnee. Wat is op den duur waardevoller? Een gemeenschapstuin van bestaande bewoners met een sociale, ecologische en educatieve insteek of de financiële insteek van nieuwbouwontwikkeling en nieuwe kapitaalkrachtige bewoners?

Jarenlange cultivatie maakte de grond vruchtbaar, puur en gezond, een steeds unieker gegeven in een moderne stadswijk

Schoffelen voor de gemeenschap

De Carnissetuin is al decennia een begrip in Charlois. Huidige bewoners zijn van jong tot oud met de tuin opgegroeid en koesteren herinneringen aan de tijd dat zij als kind in de tuin speelden en daar de natuur ontdekten. Door jarenlange cultivatie is de grond vruchtbaar, puur en gezond, een steeds unieker gegeven in een moderne stadswijk.

De Carnissetuin is een van de laatste oorspronkelijke stukken van Rotterdam Zuid/Charlois. In 2012 werd de voormalig educatieve tuin gesloten vanwege bezuinigingen bij de gemeente. Via een antikraakregeling vestigde Creatief Beheer zich op deze plek. Volgens de filosofie van de Tuinman M/V hebben zij samen met vrijwilligers en buurtbewoners niet alleen een gemeenschapstuin herbouwd, maar maakten ze er ook een platform voor ontmoeting, educatie en samenwerking van. Met als gevolg een gezonde, groene en educatieve omgeving, waar mensen elkaar beter leren kennen en waar grootsteedse kwalen als stress, eenzaamheid en depressie aangepakt worden.

Ruim duizend mensen deden in het tuinseizoen 2013-2014 mee aan een breed scala aan activiteiten, en hun aantal dijt nog altijd uit. Waar een nieuwsgierige bewoner op leeftijd incidenteel langskomt om tot rust te komen in de natuur en wat te schoffelen in ruil voor een buurtlunch, komt een bevlogen vrijwilliger op vaste dagen meehelpen in de tuin om meer te leren over groenteteelt. Waar ex-verslaafde, psychiatrische of arbeidsongeschikte mensen aansluiting proberen te vinden op het maatschappelijk leven, krijgen basisschoolkinderen wekelijks les over waar verpakte groenten uit de supermarkt eigenlijk vandaan komen. De tuin in deze vorm is een productieplaats voor maatschappelijke waardesociale netwerken vormen zich, gezond leven wordt gestimuleerd, de publieke ruimte wordt verfraaid en weer in bezit genomen door de buurt. Met zeer beperkte financiële middelen, maar met een hoop creativiteit, vrijwillige inzet en enthousiasme is de teloorgang gekeerd.

Revival door speelruimte

En toch, in het najaar 2015 sluit de Carnissetuin haar deuren. Het naastgelegen Hoornbeeck College wil uitbreiden en heeft met de gemeente Rotterdam een deal gesloten over het gebruik van de grond. De uitbreiding van de school houdt in: een aanbouw in combinatie met parkeerplekken. Het is een patroon dat we inmiddels door de hele stad terugzien: de economische crisis en een terugtredende verzorgingsstaat schiep fysieke, institutionele en mentale ruimte voor experimenten en kleinschalige innovatieve ontwikkeling. Dit creëerde een soort ‘tussentijd’, een speelruimte waarbinnen Carnisse, maar ook andere plekken (denk aan het Schieblock, Tropicana, Uit je Eigen Stad, etc.) opnieuw tot leven komen.

Waar de ene plek wordt heroverd door groepen vrijwilligers, wordt de ander in beheer genomen door (sociale) ondernemers. Tijdens dit soort heroveringsacties transformeren deze locaties van gesloten plekken, waarin vervreemde professionals met de scepter zwaaien, in open plekken waar vrijwilligers met co-creatie of zelfbeheer de boel vormgeven naar de maatstaven en behoeften van de buurt. Maar tegelijk hangt boven dergelijke kwetsbare initiatieven continu het zwaard van onvermijdelijke (project)ontwikkeling.

De gemeente probeert via verkoop van gemeenschapsvoorzieningen gaten in de eigen begroting te dichten

Schizofrene spanning

Wat heeft meer publieke waarde, de Carnissetuin of de uitbreiding van een school met parkeerplekken? Op deze vraag is geen eenduidig antwoord mogelijk. Wat wij gezien hebben, is dat in het geval van Carnisse iets is opgebouwd. De tuin schept voorwaarden voor veerkracht en is een platform voor diverse maatschappelijke waarden, en niet per se financiële. De tuin geeft inzicht in de functie die publieke ontmoetingsplekken in wijken als Carnisse hebben: ze bieden familiariteit, herkenbaarheid, continuïteit en eigenaarschap. Het zijn cruciale knooppunten in het sociale en institutionele weefsel. Juist hier worden cross-culturele vaardigheden en netwerken opgebouwd voor het heden en de toekomst en kunnen mensen refereren aan het verleden en tradities.

Gemeenschapstuinen, wijkcentra, scholen, bibliotheken worden echter in rap tempo gesloten. Zo werd in Carnisse niet alleen de educatieve tuin gesloten, ook moesten het wijkcentrum Arend & Zeemeeuw en het Clemenshuis dicht. De gemeente vindt de exploitatie en het personeel te duur en probeert via verkoop gaten in de eigen begroting te dichten.

Wat hierin frustreert, is het gemak waarmee dit soort beslissingen wordt genomen en het gebrek aan samenhangende visie. Er is een schizofrene spanning ontstaan in het gemeentelijk beleid: aan de ene kant plekken sluiten en grond verkopen en aan de andere kant in beleidsnota’s en politieke programma’s participatie en zelfbeheer nastreven, ‘huizen van de wijk’ promoten en stadsnatuur hypen. Volgens ons is het noodzaak dat er een stevige visie op de waarde, positie en ontwikkeling van dit soort publieke plekken op de lange termijn komt. Zodat ze niet geruisloos en in rap tempo gesloten worden. Men mag verwachten dat over de toekomst van deze publieke plekken tenminste een publiek debat gevoerd zou worden. Het gaat immers om gemeenschapsgrond en -vastgoed die naar het private domein overgeheveld worden.

Juist als men het lokale en kleine niet kan waarderen, mist men de essentie van maatschappelijke participatie

Wie het kleine niet eert

Voor de Carnissetuin lijkt het al te laat. De gemeente houdt zich afzijdig en de naastgelegen school en projectontwikkelaar geven geen krimp. Door gebrek aan betrokkenheid en visie van de gemeentepolitiek dreigt een monument van Charlois en Rotterdam verloren te gaan aan  vastgoedbelangen. Het is tekenend voor het dedain van de gemeentepolitiek, die plekken als de Carnissetuin vaak te klein, onbeduidend en inwisselbaar acht. Maar juist als men het lokale en kleine niet kan waarderen, mist men de essentie van maatschappelijke participatie, alternatieve waardecreatie en sociaal ondernemerschap. Het gaat hier om monumenten van het lokale maatschappelijk leven.

Bovendien staat de maatschappelijke vernieuwing zoals die op de Carnissetuin symbool voor een toekomstig Rotterdam en deze zal de komende jaren verder bevochten worden. De plannen van de gemeente en projectontwikkelaars zullen de veerkracht en weerbaarheid van dit soort Rotterdamse plekken en de wijkbewoners blijven testen. Maar het is de vraag in hoeverre lokale en fragiele sociale structuren in staat zijn om weerstand te bieden aan grote instituties, economische belangen en lobby-praktijken. Zonder toekomstvisie en stellingname van de gemeentepolitiek lijkt het een ongelijke en eenzijdige strijd te blijven.

De sectie Stedelijke Ontwikkeling & Architectuur wordt mede mogelijk gemaakt door AIR, het Architectuur Instituut Rotterdam. (meer info)

Reageer of deel op Social Media

Tags:bestemmingsplan hart van zuid, carnissetuin, derk loorbach, frank van steenbergen en gemeente

Sectie: Stedelijke ontwikkeling & architectuur

kaart: Carnissesingel 208, Rotterdam, Nederland

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *