voor de harddenkende Rotterdammer

Wie de waarde van kunst wil ervaren, moet eens een kijkje nemen bij Kabouter Buttplug op het Eendrachtsplein. Waar is het allemaal goed voor, die almaar uitdijende veelheid aan (mis)baksels en provocaties die moeten doorgaan voor kunst? Daan Rutten heeft er na Rotterdamlezing ‘Weg met het publiek!’ een duidelijke mening over.

De grote vraag die bij mij opkomt bij elke presentatie van weer zo’n atonale recital, een toneelvoorstelling zonder dialogen, een zoveelste haai op sterk water of een rubberen kabouter midden in de stad is: wat is de waarde van kunst? Rotterdams econome en filosofe Liesbeth Noordegraaf-Eelens probeerde daar tijdens de Rotterdamlezing een beredeneerd antwoord op te geven.
Gelukkig bleef ze weg bij het voorspelbare verhaal dat je wellicht van een doorsnee (kunst)econoom zou verwachten: kunst is van waarde zolang ze zich meet met andere producten in de markt en goede kunst levert een maximaal publiek en dus een maximaal rendement op. Ook kwam ze niet met het geijkte: kunst probeert de elite te verleiden waardoor exclusiviteit wordt gecreëerd en de ware kunstliefhebbers elkaar kunnen vinden in hun esoterische hobby die hen status verleent. Nee, dat noemde ze dus niet…

Liesbeth Noordegraaf by RH (1 of 2)

Lees meer

“Als je slechts volle zalen wilt, kun je beter een econoom op het toneel zetten”

Rotterdamlezing over de waarde van kunst in de stad Tijdens de Rotterdam Lezing op 1…

Weg met het publiek!

Weg met het publiek! Zo luidde de provocerende titel van haar lezing. Daarmee bedoelde Noordegraaf-Eelens overigens niet dat het publiek er niet toe doet. Integendeel. Wat haar betreft wordt de elitaire tegenstelling tussen kunstenaar en kijker opgeheven. De kunstenaar en het publiek kunnen nader tot elkaar komen door zich door elkaar te laten informeren. In dit samenspel worden nieuwe verbindingen mogelijk en ontstaan nieuwe verbeelde werkelijkheden die vastgeroeste ideeën kunnen vervangen. Samen dus. Dat kan in het grote of in het kleine, in het theater of het museum, maar zeker ook bij de mensen thuis.
Om een voorbeeld te geven: theatergroep Wunderbaum baseerde een theatervoorstelling op de verhalen van de bewoners van afbraakflats in Pendrecht, om het stuk daar vervolgens ook op te voeren (inclusief buurtbarbecue!). Het gaf de vergeten bewoners van Pendrecht een gezicht en een stem. De bewoners gaven op hun beurt nieuwe inspiratie en vooral ook concrete maatschappelijke relevantie terug aan de kunstenaar.
Een en ander gebeurt natuurlijk niet zomaar, benadrukt Noordegraaf-Eelens. Het publiek – dat geldt ook voor het hoger opgeleide smaldeel – moet vertrouwd worden gemaakt met de taal van de kunst. De kunstenaar moet op zijn beurt niet te bevreesd zijn om een handreiking te doen naar het publiek. Pas wanneer de verbanden actief worden gelegd, vinden publieksgroepen en kunstenaars elkaar en worden vraag en aanbod optimaal op elkaar afgestemd. Dus: niet lullen, maar poetsen!

Relationele esthetica

In wezen doelt Noordegraaf-Eelens op een Rotterdamse variant van wat Niklas Bourriaud, directeur van het École nationale supérieure des Beaux-Arts in Parijs, de ‘relationele esthetica’ heeft genoemd. Kunst wordt bij uitstek in staat geacht om nieuwe en andere verbanden te leggen; nieuwe beelden die afstanden overbruggen en de gemeenschap vormen en vitaliseren. Wanneer de kunstenaar en het publiek naar elkaar luisteren en elkaar motiveren, komen vraag en aanbod bij elkaar. Hierdoor ontstaat er een optimaal marktevenwicht met als het even kan een bloeiende artistieke en politieke cultuur in Rotterdam. En wie wil dat nou niet?

Welk gat vult Buttplug op?

Toch moest ik ook af en toe denken aan die gekke Kabouter Buttplug. Welke brugfunctie moet hij dan vervullen? Welk gat vult hij op dat anders maar zo leeg blijft? Misschien valt dit soort modernistische kunst niet zo gemakkelijk te waarderen vanuit de logica van een marktevenwicht, waarbij overeenstemming wordt bereikt tussen vraag en aanbod. Tussen enerzijds de voorstelling die de kunstenaar geeft en anderzijds de betekenis die we ervan wensen. Het modernistische kunstwerk volgt meestal juist niet de bekende logica van gift en wedergift. Zoals die van het publiek dat de kunstenaar een onderwerp aanreikt om het in een gesublimeerde vorm als kunstwerk terug te krijgen, wat de kunstenaar en het publiek a fortiori samenbrengt.

MvK_1600x900
Kunst: gift zonder tegengift Beeld door: beeld: Michael van Kekem

Het is goed mogelijk dat een modernistisch kunstwerk als Santa Claus nog eerder de logica van de bodemloze put volgt. Natuurlijk, ook Kabouter Buttplug kan gelezen worden als een commentaar op de pornoficatie van de samenleving, de commercialisering of allebei. En dus kan ook deze raadselachtige figuur worden ingelijfd om een discursieve positie te vertegenwoordigen in het publieke debat. Maar uiteindelijk blijft hij ons ook onbewogen aanstaren als een Zwarte Madonna. We blijven interpreteren en poetsen, maar het raadsel geeft-ie niet prijs.

Wat moeten we ermee?

Wat moeten we hier nu mee? Wat is er ‘goed’ aan dit soort nietigheid van een voorstelling die niets teruggeeft? De Franse psychiater-filosoof Jacques Lacan wees ons op een mogelijk antwoord. Te vinden bij de Provençaalse troubadours van de permissieve hoofse cultuur van de late middeleeuwen. Ondanks de pijnlijke wetenschap dat zij vanwege het standsverschil hun dame nooit daadwerkelijk konden veroveren, bezongen zij haar alsof zij de enige was door wie ze ooit bevredigd konden worden. Die bevrediging bleef altijd uit, wat hun liefdesobject ook iets monsterlijks gaf. Toch ontleenden ze het grootste genot aan dit zinloze spel dat elke keer op een deceptie uitliep.
Volgens Lacan raakte de hoofse minstreel het diepste wezen van de mens. Meer nog dan dat we genieten van wat we hebben, genieten we pijnlijk van ons verlangen ons te verliezen in dat wat we niet kunnen consumeren. Elke boodschap die ontcijferd blijft, elke gift die we ontvangen en elk object waarmee we compleet denken te worden, valt in het niet tegenover dat wat aan onze greep ontsnapt. We ervaren dat verlangen ten volste in het moment waarop we juist niet bevredigd worden. Bijvoorbeeld oog in oog geplaatst met een voorstelling die ons akelig vreemd en monsterlijk voorkomt, zonder dat we onze blik er vanaf kunnen wenden.

Poets hem op en wrijf hem in

Een vreemd, ongrijpbaar beeld laat ons dus ervaren dat we altijd nog ‘iets meer’ willen dan de gevestigde orde ons kan geven. Het houdt ’s mens libidinale afstand in stand tegenover elk systeem dat een duizendjarig Luilekkerland voorspiegelt waarin niets meer te wensen over zou zijn. Of dat nu gaat om fascisme, communisme of kapitalisme, een Opzoomerbuurt of een bakfietswijk.
Dus kunstvrienden, ga vooral ook de band aan met dat waar geen band mee aan te gaan valt. Trek naar Kabouter Buttplug op het Eendrachtsplein en wees zijn Rotterdamse minstreel. Poets hem op en wrijf hem in, in de wetenschap dat je er helemaal niets voor terugkrijgt. Maar weet ook dat je vrijheid in die nietige wedergift verpakt zit.

Vers Beton heeft jouw support nodig!

Voordat je verder leest: Vers Beton kan alleen blijven bestaan dankzij support van onze lezers. Maak jij ook onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk?

Nee, ik lees eerst het stuk verder
Daan Rutten

Daan Rutten

Daan Rutten (1981) is cultuurfilosoof en journalist. Getogen in Maastricht, maar opa kwam toch echt uit hartje Delfshaven. Woont en werkt in Rotterdam Noord.

Profiel-pagina
michael van kekem portret

Michael van Kekem

Michael van Kekem (1985) werkt als illustratief ontwerper en printmaker. Zijn werk bestaat uit het maken en creëren van redactionele illustraties, boeken, huisstijlen, artwork voor animaties, prints en producten zoals Very Manly Pins. Zeefdruk, digitale en handgetekende elementen zijn belangrijke aspecten in zijn werk.

Profiel-pagina
Lees 4 reacties