Voor de harddenkende Rotterdammer

Het Nationaal Programma Rotterdam Zuid (NPRZ) is een ambitieus plan om Zuid op een hoger plan te tillen. Beter onderwijs, meer werk en meer luxe woningen voor wie wat meer te besteden heeft. Maar verschuiven de problemen daar niet door naar Capelle, Schiedam of Spijkenisse? En waarom laat de gemeente dat niet onderzoeken?
Het Nationaal Programma Rotterdam Zuid (NPRZ) is een door het Rijk opgetuigd programma waaraan ook de gemeente Rotterdam, woningcorporaties, diverse zorg- en onderwijsinstellingen en bedrijven deelnemen. Het programma richt zich hoofdzakelijk op zeven focuswijken op Zuid, verdeeld over Charlois (Carnisse, Oud-Charlois, Tarwewijk) en Feijenoord (Afrikaanderwijk, Bloemhof, Feijenoord, Hillesluis).

NPRZ_EdwinvandeVelde_21juni2015
Waterbed Beeld door: beeld: Edwin Van de Velde

Het NPRZ moet een flinke kwaliteitsimpuls gaan geven aan een aantal probleemwijken op Zuid. Vooral sociaaleconomisch moet het beter gaan, wat is vertaald in sociaaleconomische criteria op het gebied van onderwijs, werken en zorg. Zo zijn er targets opgesteld als: minder schoolverlaters, minder werklozen, minder verpauperde woningvoorraad, meer vaklieden, meer arbeidsplaatsen en een divers en hoogwaardig woningaanbod (lees: meer duurdere woningen). Einddoel van het NPRZ is om een betere balans te krijgen tussen lage, gemiddelde en hoge inkomensgroepen op Zuid. Het NPRZ laat in het midden of deze balans het gevolg moet zijn van een verbeterde positie van huidige bewoners, of dat het ook mag komen door instroom van nieuwe bewoners.
Dit najaar komt de Rekenkamer Rotterdam met een rapport over de effectiviteit van het NPRZ. De onderzoeksvraag van de Rekenkamer is of het NPRZ nakomt wat ze belooft, namelijk dat in 2030 Rotterdam-Zuid voor wat betreft de werkterreinen onderwijs, werken en wonen even goed scoort als gemiddeld in de vier grote steden. De Rekenkamer gaat dan na of het NPRZ op koers ligt, of er op onderdelen zou moeten worden bijgestuurd en of er al tussentijdse lessen kunnen worden getrokken.

Waterbedeffect

De Rekenkamer beperkt zich in zijn onderzoek tot de effectiviteit van het NPRZ. De Rekenkamer kijkt dus niet naar de nettowinst voor heel Rotterdam-Zuid of breder. Het is daardoor mogelijk dat het NPRZ een succes genoemd wordt, terwijl de problemen die het programma wilde bestrijden zich naar een andere plek verplaatsen.
Verschuiven van problemen wordt in de wetenschappelijke literatuur ook wel benoemd als ‘het waterbedeffect’: het uitoefenen van druk op één plek leidt tot daling op de plek zelf maar tot stijging elders, zodat het totale volume gelijk blijft.
De voortgangsrapportage van het NPRZ besteedt geen aandacht aan het waterbedeffect of iets met deze strekking en ook de Rekenkamer laat het onbesproken in zijn onderzoeksopzet. In het rapport ‘Kwaliteitssprong Zuid’ van Deetman en Mans uit 2011, waarmee het NPRZ op pad is gestuurd, is geen enkele passage gewijd aan de mogelijke negatieve effecten van investeringen in onderwijs, werk en wonen.

Waterbedeffect als gevolg van wijkenbeleid

Toch zou het goed zijn wel te anticiperen op een waterbedeffect. Een studie van een paar jaar geleden naar het wijkenbeleid in Nederland laat zien dat repressieve methoden zoals uithuisplaatsingen, blowverboden en verhoogde parkeertarieven waterbedeffecten in de hand werken. Hangjongeren gaan liever een straatje verder dan zich te laten ringeloren door een hangverbod. En wat als de prostitutieleeftijd op plek A wordt verhoogd? Het gevolg voor plek B laat zich raden. Andere aandachtswijken (‘Vogelaarwijken’, ‘krachtwijken’, ‘prachtwijken’, en zo verder), die het toch al zwaar hebben, kunnen hierdoor extra worden belast.
In dezelfde studie wordt ook beschreven dat gedurende diverse verbodsbepalingen in Rotterdam-West (Middelland en verder) allerlei leefbaarheidsproblemen optraden in andere wijken wijd verspreid over stad en regio. In ruim 85% van deze ontvangstgebieden vond een negatieve verandering van de bevolkingssamenstelling plaats (volgens de studie: laag inkomen, laag opleidingsniveau, hoge werkloosheid, veel allochtonen). Overigens is niet aangetoond dat er een causaal verband bestaat, en er waren geen grote verhuisbewegingen naar deze wijken.

Hoogvliet

Lees meer

Onderzoek Hoogvliet: wijkaanpak heeft nauwelijks effect op sociale mobiliteit van bewoners

Hoogvliet is in de afgelopen vijftien jaar vergaand geherstructureerd volgens de…

Wijken of mensen

Het NPRZ streeft naar duurdere woningen, dat is des te meer reden om te onderzoeken of het programma een waterbedeffect heeft. Zeker ook omdat in vijf van de zeven focuswijken de Rotterdamwet geldt gedurende de looptijd van het NPRZ. Deze landelijke wet regelt dat de gemeente nieuwe bewoners aan een inkomenstoets mag onderwerpen. Specifiek voor Zuid beoogt de Rotterdamwet hogere inkomens naar de focuswijken te trekken. Dit kunnen de huidige bewoners zijn, maar dat hoeft natuurlijk niet. Waar gaan de mensen heen die in de Rotterdamwetwijken geen woning meer kunnen vinden? Volgens de vervolgstudie van het waterbedeffect in aandachtswijken vangt Capelle aan den IJssel zo’n zestig procent van de instroom op. De lage inkomens vinden hun intrek veelal in Bijlmerachtige flats.

Carnissetuin

Lees meer

Carnissetuin tegen de vlakte voor groen wonen

De dagen van de befaamde Carnissetuin lijken geteld. Dat komt door een gebrek aan visie,…

Onlangs is binnen de Rotterdamse gemeenteraad het waterbedeffect van het NPRZ impliciet ook al ter sprake gekomen. De SP meent dat het NPRZ erop uit is om de bevolkingssamenstelling in de focuswijken drastisch te wijzigen, ten gunste van de hogere inkomens. Vooral de doelbewuste gentrificatie als gevolg van duurdere woningen is de SP een doorn in het oog, gelijk wat er staat te gebeuren in de bakfietswijken en bijvoorbeeld de herstructurering van Hoogvliet.
Het college van B&W betwist dat het de bedoeling is Zuid te herbevolken. Het NPRZ is er voor de kinderen van nu, “zodat zij niet noodgedwongen moeten vertrekken uit Rotterdam Zuid” . Zij spreekt liever over emanciperen in plaats van wegpesten. Geen uitsluiting, maar insluiting. Van de huidig wethouder Stedelijke Ontwikkeling kun je overigens moeilijk iets anders verwachten. Als raadslid van Leefbaar Rotterdam heeft hij zich veelvuldig met eenzelfde argumentatie positief uitgesproken over de Rotterdamwet.

Wat niet weet?

Worden Spijkenisse en Schiedam afvoerputjes van het NPRZ?
Het NPRZ heeft alles in zich om een waterbed te creëren. Er worden grenzen getrokken, targets opgesteld, ambities geformuleerd, en dat alles binnen een vastgestelde termijn. Alle ballen op de focuswijken dus en niet op het hele speelveld.
Waarom onderzoekt de Rekenkamer de bredere gevolgen van NPRZ niet? Schieten de methoden tekort om objectief de ‘stijging van het waterpeil elders’ in kaart te brengen? Of komt het wel goed uit om het bestaan van het grootstedelijk waterbed onvermeld te laten? In een wereld van targets en ex post bestuurlijk afrekenen maakt een verschuiving van de problematiek natuurlijk geen goede sier. Het NPRZ focust expliciet op een aantal probleemwijken en wenst ook afgerekend te worden op de effecten op die wijken. Wellicht een gevalletje van ‘wat je niet ziet, is er ook niet’?
Het zegt misschien wel iets over hoe we aankijken tegen vooruitgang in Rotterdam-Zuid. We willen allemaal zo graag dat Zuid meegaat in de vaart der volkeren, dat we de toets der kritiek liever niet doorstaan.

Vers Beton heeft jouw support nodig!

Voordat je verder leest: Vers Beton kan alleen blijven bestaan dankzij support van onze lezers. Maak jij ook onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk?

Nee, ik lees eerst het stuk verder

dscf1653

Jaap Rozema

Auteur

Jaap Rozema (1983) schrijft over wetenschap en economie. Hij probeert niet om het wetenschappelijke verhaal te ontdoen van al haar vooronderstellingen, maar juist te betogen dat deze bijdragen aan waarheidsschepping. Tevens is hij fractiemedewerker bij de Partij voor de Dieren in Rotterdam.

Profiel-pagina
Edwin Van de Velde

Edwin Van de Velde

Edwin van de Velde (1970) is afgestudeerd aan twee Rotterdamse iconen: Erasmus en Willem de Kooning. Deze mix van analyse en creativiteit zit verweven in zijn onderzoek, schrijven, presentaties en ruimtelijke ontwerpen. Gedurende de 25 jaar dat hij in Rotterdam woont (1 jaartje spijbelen aan het Amsterdamse Vondelpark) heeft hij zeven huizen versleten. Met plezier werkt hij vanuit de kleine menselijke schaal omdat elke stap, hoe klein ook, het einddoel dichterbij brengt.

Profiel-pagina
Lees 8 reacties
  1. Profielbeeld van Henk
    Henk

    Politiek en wetenschap / logica zijn twee volstrekt verschillende zaken. Je moet van politici dan ook geen logische besluiten verwachten. Dat blijkt ook uit alle infrastructurele debacels van de afgelopen decennia. Bij de Fyra wisten ze van tevoren al dat het niks zou worden. Iedereen wist dat. Waarom dan toch die doodlopende weg aflopen? Antwoord: politiek.

    Feit is natuurlijk ook dat iedereen politicus kan worden, maar slechts weinigen wetenschapper. Vul zelf maar in waarom. Het antwoord zal veel verklaren.

  2. Profielbeeld van Marco Pastors
    Marco Pastors

    Zeer ééndimensionale kritiek. Een waterbedeffect kan optreden als er druk wordt uitgeoefend op één plek. Te pas en te onpas wordt dit fenomeen erbij gesleept, waarbij niet wordt gecheckt of het ook van toepassing is. Aandacht wordt hier verward met druk. Het Nationaal Programma Rotterdam Zuid is integraal en investeert in extra onderwijs en emancipatie van de huidige bewoners. Wie gaat nou op de vlucht voor deze extra aandacht en mogelijkheden? “Bah, extra onderwijs en al dat gezeur aan mijn keukentafel over werk en betrokken ouders. Kom kinderen, we zijn het spuugzat. Laten we lekker ambitieloos gaan wonen in Spijkenisse”

    En dan die kritiek op hoogwaardig woningaanbod. Als vanzelfsprekend wordt aangenomen dat duurdere woningen voor andere bewoners bedoeld zijn. Terwijl er juist wordt gebouwd voor mensen die graag hier willen blijven. Voorbeelden zijn de betaalbare sociale herenhuizen in de Oranjeboomstraat van Woonstad, maar ook de 54 eengezinswoningen aan het Voornse hof in Oud-Charlois. Woningen realiseren staan er niet van de een op de andere dag. Die duurdere woningen komen verspreid over 20 jaar op de markt en zijn er vooral om de kinderen van nu te kunnen huisvesten.

    Tot slot, er wordt geen voorstel gedaan voor een betere aanpak. De enige gedachte die betoogd wordt: laat Zuid alsjeblieft het afvoerputje van Nederland blijven!

    Marco Pastors

    1. Profielbeeld van Melissa van Amerongen
      Melissa van Amerongen

      Mooi onderscheid: aandacht vs. druk.

      Zoals ik het lees is het stuk geen kritiek op de aanpak. Wel is het kritisch omdat er nauwelijks gekeken wordt of de doelen die beoogd worden, daadwerkelijk bereikt worden. Gaan de huidige bewoners van Zuid inderdaad in die woningen wonen?

      Qui bono. Het gaat om ontzettend veel geld en je wilt zo goed mogelijk inzicht in wat werkt en wat niet werkt, voor wie, nietwaar?

    2. Profielbeeld van Jaap
      Jaap

      Beste Marco Pastors,

      In de hoedanigheid van auteur van het artikel neem ik een neutrale houding aan ten opzichte van het al dan niet bestaan van het waterbedeffect. Of zo’n effect aan de orde is in het geval van het NPRZ weet ik niet. Ik heb getracht de verschillende zienswijzen die bestaan hieromtrent zo eerlijk mogelijk weer te geven. Wel is het zo dat het waterbedeffect, met betrekking tot wijkenbeleid, beschreven is in de beleidsrelevante literatuur. Mijns inziens is het NPRZ daarom een goede casus om een mogelijk waterbedeffect te onderzoeken. De rijkwijdte van het artikel strekte niet tot het vinden van oplossingen om een mogelijke verschuiving van grootstedelijke problemen op te vangen, maar ik ben het met je eens dat dit wel zeker relevant is!

      Overigens is het artikel verschenen in de sectie wetenschap. Ik stip dit aan om aan te geven dat het geen opinie is.

  3. Profielbeeld van Inge Janse
    Inge Janse

    “Waarom onderzoekt de Rekenkamer de bredere gevolgen van NPRZ niet? Schieten de methoden tekort om objectief de ‘stijging van het waterpeil elders’ in kaart te brengen? Of komt het wel goed uit om het bestaan van het grootstedelijk waterbed onvermeld te laten?”

    Ik ken de Rekenkamer niet als mijn broekzak, maar ik het het instituut hoog genoeg zitten om te weten dat het niet voor makkelijke oplossingen gaat. Het is een autonome organisatie die juist de luis in de pels is van het college (zie bijvoorbeeld haar aanhoudende moeite om duidelijk te maken dat de gemeente haar begroting niet op orde heeft).

    Wat beter was geweest, is als je het de Rekenkamer had gevraagd. Nu blijf ik als lezer met vragen en insinuaties zitten die ik juist opgelost had willen zien :) Ik zal daarom Paul Hofstra op je vraag wijzen en vragen om te reageren!

    1. Profielbeeld van Jaap
      Jaap

      Hoi Inge,

      Ik heb de Rekenkamer benaderd voor een interview, maar helaas is het daar niet van gekomen. Overigens dien ik hier te vermelden dat de Rekenkamer stelt zich niet te kunnen vinden in de manier waarop hun onderzoek in het artikel is weergegeven. Namelijk dat de vraag wat iets heeft opgeleverd niet gelijk staat aan de vraag of iets effectief is gebleken. De Rekenkamer stelde derhalve voor een reactie op het artikel op te stellen, wat mij een uitstekend idee leek (en lijkt). Maar uiteindelijk is het ook daar nooit van gekomen. Ik had het in beide gevallen graag anders gezien.

      Wat mij betreft dient het aankomende onderzoek van de Rekenkamer als nuttige context om het onderwerp ‘Waterbedeffect op Zuid’ in te geleiden, maar is het zeker niet essentieel voor het minibronnenonderzoek dat wordt uitgevoerd.

    2. Profielbeeld van Melissa van Amerongen
      Melissa van Amerongen

      Is de kracht van de Rekenkamer niet juist dat ze zich beperken tot goed onderzoekbare vragen en die dan ook heel goed onderzoeken? Dat zijn vaak procesbeschrijvingen/tellingen. Bijv. hoeveel geld is er uitgegeven aan doelen a, b en c, zijn de stappen gezet die men van plan was te zetten etc. Effecten in kaart brengen is snel heel ingewikkeld om een klip en klaar antwoord op te geven.

Reageren is voorbehouden aan Vers Beton-supporters. Meld je hier aan als supporter of log in.