Wetenschap en onderwijs30 juni 2015

Waterbedeffect op Zuid

Worden Spijkenisse en Schiedam afvoerputjes van het NPRZ?

Het Nationaal Programma Rotterdam Zuid (NPRZ) is een ambitieus plan om Zuid op een hoger plan te tillen. Beter onderwijs, meer werk en meer luxe woningen voor wie wat meer te besteden heeft. Maar verschuiven de problemen daar niet door naar Capelle, Schiedam of Spijkenisse? En waarom laat de gemeente dat niet onderzoeken?

Het Nationaal Programma Rotterdam Zuid (NPRZ) is een door het Rijk opgetuigd programma waaraan ook de gemeente Rotterdam, woningcorporaties, diverse zorg- en onderwijsinstellingen en bedrijven deelnemen. Het programma richt zich hoofdzakelijk op zeven focuswijken op Zuid, verdeeld over Charlois (Carnisse, Oud-Charlois, Tarwewijk) en Feijenoord (Afrikaanderwijk, Bloemhof, Feijenoord, Hillesluis).

Waterbed Beeld: Edwin Van de Velde

Het NPRZ moet een flinke kwaliteitsimpuls gaan geven aan een aantal probleemwijken op Zuid. Vooral sociaaleconomisch moet het beter gaan, wat is vertaald in sociaaleconomische criteria op het gebied van onderwijs, werken en zorg. Zo zijn er targets opgesteld als: minder schoolverlaters, minder werklozen, minder verpauperde woningvoorraad, meer vaklieden, meer arbeidsplaatsen en een divers en hoogwaardig woningaanbod (lees: meer duurdere woningen). Einddoel van het NPRZ is om een betere balans te krijgen tussen lage, gemiddelde en hoge inkomensgroepen op Zuid. Het NPRZ laat in het midden of deze balans het gevolg moet zijn van een verbeterde positie van huidige bewoners, of dat het ook mag komen door instroom van nieuwe bewoners.

Dit najaar komt de Rekenkamer Rotterdam met een rapport over de effectiviteit van het NPRZ. De onderzoeksvraag van de Rekenkamer is of het NPRZ nakomt wat ze belooft, namelijk dat in 2030 Rotterdam-Zuid voor wat betreft de werkterreinen onderwijs, werken en wonen even goed scoort als gemiddeld in de vier grote steden. De Rekenkamer gaat dan na of het NPRZ op koers ligt, of er op onderdelen zou moeten worden bijgestuurd en of er al tussentijdse lessen kunnen worden getrokken.

Waterbedeffect

De Rekenkamer beperkt zich in zijn onderzoek tot de effectiviteit van het NPRZ. De Rekenkamer kijkt dus niet naar de nettowinst voor heel Rotterdam-Zuid of breder. Het is daardoor mogelijk dat het NPRZ een succes genoemd wordt, terwijl de problemen die het programma wilde bestrijden zich naar een andere plek verplaatsen.

Verschuiven van problemen wordt in de wetenschappelijke literatuur ook wel benoemd als ‘het waterbedeffect’: het uitoefenen van druk op één plek leidt tot daling op de plek zelf maar tot stijging elders, zodat het totale volume gelijk blijft.

De voortgangsrapportage van het NPRZ besteedt geen aandacht aan het waterbedeffect of iets met deze strekking en ook de Rekenkamer laat het onbesproken in zijn onderzoeksopzet. In het rapport ‘Kwaliteitssprong Zuid’ van Deetman en Mans uit 2011, waarmee het NPRZ op pad is gestuurd, is geen enkele passage gewijd aan de mogelijke negatieve effecten van investeringen in onderwijs, werk en wonen.

Waterbedeffect: het uitoefenen van druk op één plek leidt tot daling op de plek zelf maar tot stijging elders, zodat het totale volume gelijk blijft

Waterbedeffect als gevolg van wijkenbeleid

Toch zou het goed zijn wel te anticiperen op een waterbedeffect. Een studie van een paar jaar geleden naar het wijkenbeleid in Nederland laat zien dat repressieve methoden zoals uithuisplaatsingen, blowverboden en verhoogde parkeertarieven waterbedeffecten in de hand werken. Hangjongeren gaan liever een straatje verder dan zich te laten ringeloren door een hangverbod. En wat als de prostitutieleeftijd op plek A wordt verhoogd? Het gevolg voor plek B laat zich raden. Andere aandachtswijken (‘Vogelaarwijken’, ‘krachtwijken’, ‘prachtwijken’, en zo verder), die het toch al zwaar hebben, kunnen hierdoor extra worden belast.

In dezelfde studie wordt ook beschreven dat gedurende diverse verbodsbepalingen in Rotterdam-West (Middelland en verder) allerlei leefbaarheidsproblemen optraden in andere wijken wijd verspreid over stad en regio. In ruim 85% van deze ontvangstgebieden vond een negatieve verandering van de bevolkingssamenstelling plaats (volgens de studie: laag inkomen, laag opleidingsniveau, hoge werkloosheid, veel allochtonen). Overigens is niet aangetoond dat er een causaal verband bestaat, en er waren geen grote verhuisbewegingen naar deze wijken.

Lees ookWetenschap en onderwijsOnderzoek Hoogvliet: wijkaanpak heeft nauwelijks effect op sociale mobiliteit van bewonersWijkaanpak verbetert wel de wijk, maar niet de kansen van mensen

Wijken of mensen

Het NPRZ streeft naar duurdere woningen, dat is des te meer reden om te onderzoeken of het programma een waterbedeffect heeft. Zeker ook omdat in vijf van de zeven focuswijken de Rotterdamwet geldt gedurende de looptijd van het NPRZ. Deze landelijke wet regelt dat de gemeente nieuwe bewoners aan een inkomenstoets mag onderwerpen. Specifiek voor Zuid beoogt de Rotterdamwet hogere inkomens naar de focuswijken te trekken. Dit kunnen de huidige bewoners zijn, maar dat hoeft natuurlijk niet. Waar gaan de mensen heen die in de Rotterdamwetwijken geen woning meer kunnen vinden? Volgens de vervolgstudie van het waterbedeffect in aandachtswijken vangt Capelle aan den IJssel zo’n zestig procent van de instroom op. De lage inkomens vinden hun intrek veelal in Bijlmerachtige flats.

Lees ookStedelijke ontwikkeling & architectuurCarnissetuin tegen de vlakte voor groen wonenMoet de tuin wijken voor parkeerplaatsen voor de rijken?

Onlangs is binnen de Rotterdamse gemeenteraad het waterbedeffect van het NPRZ impliciet ook al ter sprake gekomen. De SP meent dat het NPRZ erop uit is om de bevolkingssamenstelling in de focuswijken drastisch te wijzigen, ten gunste van de hogere inkomens. Vooral de doelbewuste gentrificatie als gevolg van duurdere woningen is de SP een doorn in het oog, gelijk wat er staat te gebeuren in de bakfietswijken en bijvoorbeeld de herstructurering van Hoogvliet.

Het college van B&W betwist dat het de bedoeling is Zuid te herbevolken. Het NPRZ is er voor de kinderen van nu, “zodat zij niet noodgedwongen moeten vertrekken uit Rotterdam Zuid” . Zij spreekt liever over emanciperen in plaats van wegpesten. Geen uitsluiting, maar insluiting. Van de huidig wethouder Stedelijke Ontwikkeling kun je overigens moeilijk iets anders verwachten. Als raadslid van Leefbaar Rotterdam heeft hij zich veelvuldig met eenzelfde argumentatie positief uitgesproken over de Rotterdamwet.

Wat niet weet?

Worden Spijkenisse en Schiedam afvoerputjes van het NPRZ?

Het NPRZ heeft alles in zich om een waterbed te creëren. Er worden grenzen getrokken, targets opgesteld, ambities geformuleerd, en dat alles binnen een vastgestelde termijn. Alle ballen op de focuswijken dus en niet op het hele speelveld.

Waarom onderzoekt de Rekenkamer de bredere gevolgen van NPRZ niet? Schieten de methoden tekort om objectief de ‘stijging van het waterpeil elders’ in kaart te brengen? Of komt het wel goed uit om het bestaan van het grootstedelijk waterbed onvermeld te laten? In een wereld van targets en ex post bestuurlijk afrekenen maakt een verschuiving van de problematiek natuurlijk geen goede sier. Het NPRZ focust expliciet op een aantal probleemwijken en wenst ook afgerekend te worden op de effecten op die wijken. Wellicht een gevalletje van ‘wat je niet ziet, is er ook niet’?

Het zegt misschien wel iets over hoe we aankijken tegen vooruitgang in Rotterdam-Zuid. We willen allemaal zo graag dat Zuid meegaat in de vaart der volkeren, dat we de toets der kritiek liever niet doorstaan.

Reageer of deel op Social Media

Tags:kwaliteitssprong zuid, Nationaal Plan Rotterdam Zuid, NPRZ en rekenkamer rotterdam

Sectie: Wetenschap en onderwijs

kaart: Hyacintstraat 4B, 3073 TK Rotterdam, Nederland
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *