Kunst & Cultuur10 juli 2015

“Jazz was, jazz is, jazz blijft”

Schrijver Hans Zirkzee over jazz in Rotterdam

North Sea Jazz viert dit weekend haar tiende Rotterdamse editie in Ahoy, BIRD breidde in april uit met een extra zaal en Jazzcafé Dizzy is weer uit de as herrezen. Maar waar liggen de wortels van jazz in Rotterdam? Sharon van Oost sprak Hans Zirkzee, schrijver van het onlangs verschenen boek ‘Jazz in Rotterdam’.

Trompettist Teddy Cotton speelt op zijn 57ste verjaardag in café de Hazzebazz in de Jonker Fransstraat (1969). Beeld: Stadsarchief

In uw boek bestempelt u Rotterdam als pioniersstad van de jazz in Nederland. Waarom juist de Maasstad?
“Dat komt door de Nieuwe Waterweg, die van 1866 tot en met 1872 werd gegraven. Dit nieuwe kanaal maakte de weg vrij voor grotere, internationale schepen en een enorme bevolkingsaanwas. Amerikaanse artiesten die in Engeland optraden, staken via Rotterdam over naar het vasteland. De directeuren van Rotterdamse haven- en scheepvaartbedrijven zagen op hun beurt wat er in het buitenland gebeurde op het gebied van kunst en cultuur en namen die indrukken mee naar huis. Het uitgaansleven kreeg een flinke boost.”

Wanneer kwamen Rotterdammers voor het eerst in aanraking met jazz?
“In het voorjaar van 1877 maakten The Fisk Jubilee Singers, bevrijde slaven uit Nashville, een tour door Nederland. De zangers brachten ons voor het eerst in contact met een aantal bouwstenen van de jazz, zoals improvisatie en niet-westerse toonladders. Hun eerste optreden was in Rotterdam, in een zaal aan de Leuvehaven. De dag erna stonden ze in de Zuiderkerk.

“In 1919 kondigde het Gebouw voor Kunsten en Wetenschappen (K&W) aan de Schiedamsesingel de jazz voor het eerst aan als muziek. Het ging om een optreden van de The Crastonions. Ik betwijfel of zij verder veel invloed hebben gehad op de ontwikkeling van de jazzmuziek. Er is weinig terug te vinden over deze groep.”

Naar de bioscoop gaan was voor velen een belevenis, ook om nieuwe muziek te ontdekken

De Coolsingel speelde een belangrijke rol in het Rotterdamse uitgaansleven en daarmee de jazz, schrijft u.
“In het begin van de twintigste eeuw stond Rotterdam bekend als arbeidersstad. De lokale elite en middenstand dreigde te vertrekken en dat wilde de gemeenteraad met de sloop van het Zandstraatkwartier en de demping van de Coolsingel voorkomen. Kort na de Eerste Wereldoorlog startten succesvolle horecaondernemers daarom nieuwe initiatieven aan de Coolsingel. Zij bouwden er grote (bioscoop)theaters en het Rotterdamse uitgaansleven kreeg allure. Bekende theaters uit die tijd waren dancing Pschorr en het Grand Theatre Pompenburg.”

Waren bioscopen belangrijk voor de ontwikkeling van jazz?    
“Absoluut. Platen waren duur in die tijd. Op de radio werd nog geen muziek uitgezonden en de geluidsfilm bestond nog niet. Naar de film gaan was voor velen een belevenis, met een groot (jazz)orkest dat de muziek verzorgde. Mensen bezochten de bioscoop dus ook om nieuwe muziek te ontdekken.”

Café-restaurant-dancing Pschorr in de jaren dertig. Beeld: Stadsarchief

De jazzscene in Rotterdam kent hoogte- en dieptepunten. Wanneer waren de belangrijkste?  

“Het klinkt misschien vreemd, maar in de economische crisis van de jaren dertig steeg het aantal jazzoptredens in Rotterdam naar ongekende hoogte. 1937 telde de meeste jazzconcerten ooit. Veel musici waren nog niet gediplomeerd. Amateurs mochten van de bonden geen honorarium vragen in die tijd en waren dus erg betaalbaar, in tegenstelling tot de professionals. Horecaondernemers boekten daarom juist de amateurs.

“Het dieptepunt was na de Tweede Wereldoorlog. Niet tijdens, zoals je zou verwachten. Ondanks dat er een verbod op jazzmuziek was in de oorlog, vonden er juist veel optredens plaats. Op Katendrecht, dat verboden was voor de Duitsers, konden muzikanten hun gang gaan, maar veruit de meeste optredens vonden plaats in Parkzicht en Odeon. Mensen gaven al hun geld uit, omdat zij geen idee hadden wat het nog waard zou zijn na de oorlog.

Lees ookKunst & CultuurWaarom jazzcafé Dizzy ditmaal wel gewoon open blijft

“Na de bevrijding stortte het uitgaansleven in. De jeugd, die tijdens de oorlog was ‘losgeslagen’, moest weer in het gareel, vond de overheid. Het welvaartsniveau was laag, de belastingen hoog. Goede artiesten gingen met de geallieerden mee. Voor de jazz was het de slechtste periode ooit.”

Wanneer was de echte terugkeer van de jazz in Rotterdam?
“De opening van De Doelen op 18 mei 1966 was een keerpunt in de culturele ontwikkeling van Rotterdam. De overheid werd iets soepeler, het uitgaansleven kwam weer op gang. Jazz werd opnieuw populair. Zelfs de kerk gebruikte het genre in haar diensten, om zieltjes te winnen. Zo kreeg jazzclub B14 onderdak in het gebouw De Heuvel van de Nederlands Hervormde Kerk. In november 1966 organiseerde De Doelen voor het eerst het driedaagse Newport Jazzfestival van de Amerikaanse impresario George Wein en Paul Acket. Het was de absolute voorloper van het North Sea Jazz Festival.”

Affiche van het Newport Jazz Festival in De Doelen (1972). Beeld: De Doelen

Hoe ontwikkelde dat zich verder?
“Tot en met 1975 werd het festival in De Doelen georganiseerd. Totdat in Den Haag de vermakelijkheidsbelasting werd afgeschaft. Voor organisator Acket werd het aantrekkelijker om zijn festival daar te organiseren. Onder de naam North Sea Jazz zette hij het evenement voort in het Haagse Congresgebouw. Tot en met 2005, toen de Statenhal, de grootste zaal van het Congresgebouw, moest sluiten door de uitbreiding van het Internationaal Gerechtshof.”

Heeft u het North Sea Jazz festival in Den Haag bezocht?
“Ja, ik was er die eerste keer bij. Het was hilarisch, het ging door tot in de vroege uurtjes. De muzikanten verbleven met z’n allen in Hotel Bel Air, waar ze jamsessies hielden. Dat werd een echte traditie.”

Kent Rotterdam die tradities ook?
“Nee, niet echt. Ze hebben het geprobeerd in het Hilton, maar dat is nooit helemaal uit de verf gekomen. Voor de artiesten is hier nog steeds geen echte grote afterparty, het is nu verdeeld over verschillende locaties. Ik kan me voorstellen dat ze dat jammer vinden. Maar voor de bezoekers is Ahoy veel comfortabeler, de sfeer is er beter. Al zullen er altijd mensen klagen dat het vroeger beter was.”

North Sea Jazz loopt nu een beetje achter de stroom aan

Wat vindt u van het popgehalte op het festival tegenwoordig?
“Veel te hoog. Dat komt door de druk van Live Nation op Mojo, die het festival organiseert. Dit jaar was het al in maart uitverkocht, nog nooit ging het zo snel. Dan kunnen ze best meer goede jazzartiesten boeken. Saxofonist Kamasi Washington bijvoorbeeld. Hij is een van de grootste jazzontdekkingen van nu. Waarom staat hij er niet in plaats van al die singer-songwriters? Ik mis ook de initiërende rol die Acket op zich nam. Hij pushte nieuwe jazzmusici om te laten zien wat zij konden en bood hen een podium. North Sea Jazz loopt nu juist een beetje achter de stroom aan.”

En de jazzscene in Rotterdam? Hoe is het daar nu mee gesteld?
“Er is voor ieder wat wils. Liefhebbers van de oude stijl kunnen terecht bij C5 Jazz aan de Schiehaven. De Doelen en LantarenVenster bieden een actueel programma. Bird is een crossover podium met een jonge uitstraling en jazzcafé Dizzy is weer uit de as herrezen. Naast het North Sea Jazz Festival is North Sea Round Town een enorme impuls voor het imago van Rotterdam als internationale havenstad.

“Jazzmuziek is vrijheid, individualisme, persoonlijkheid en creativiteit. Jazz hoort bij de grote stad. Daarom moeten podia niet worden belemmerd door buitensporige regelgeving of door bovenmatige huurprijzen. Te lang heeft Rotterdam de betekenis van vooruitstrevende podia miskend. Maar jazz was, jazz is en jazz blijft.”

 

Reageer of deel op Social Media

Tags:De Doelen, Hans Zirkzee, jazz, North Sea Jazz en tweede wereldoorlog

Sectie: Kunst & Cultuur

Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *