Kunst & Cultuur22 september 2015

Festival De Keuze: het publiek in de hoofdrol

Theatermakers en kunstenaars over de kracht van ‘participatietheater’

Opvallend: bij een behoorlijk aantal voorstellingen en performances op Festival De Keuze speelt het publiek een grote rol. In sommige gevallen is het publiek zelfs de kunstenaar of acteur. Dringt de participatiemaatschappij nu ook steeds meer door in de kunst- en theaterwereld? Vera Godijn vroeg het aan drie artiesten die hun werk op het festival tonen.

'Not Punk, Pololo' van Gintersdorfer/Klaßen

De afgelopen jaren doorbreekt theater steeds vaker de vierde muur, de imaginaire grens tussen het publiek en de toneelspelers. Waar het podium en de zaal voorheen twee gescheiden werelden leken, wordt het publiek steeds meer onderdeel van de voorstelling.

Ook op Festival De Keuze, dat twee keer per jaar een staalkaart van internationaal theater presenteert, staan opvallend veel voorstellingen en performances in het teken van interactie met het publiek. Het idee van eenrichtingsverkeer in het theater is overboord gegooid: publiek en acteurs beïnvloeden elkaar, waarbij ze gezamenlijk tot een voorstelling komen.

Speelser en spontaner

Nieuw is deze vorm van kunst en theater niet. Zo maakte de Britse theatermaker Ant Hampton vanaf 2007 een serie voorstellingen onder de naam Autoteatro, waarin hij het publiek de hoofdrol liet spelen. Ook het Rotterdamse gezelschap Wunderbaum nodigt stadsbewoners uit om mee te spelen in de nieuwe ‘participatievoorstelling’ We doen het zelf wel. Opvallend is dat de nieuwe kunstminnende generatie vaak actief betrokken wil worden. In plaats van een voorstelling passief in een donkere zaal te ondergaan, is met name het jonge publiek enthousiast om daadwerkelijk onderdeel van het stuk uit te maken.

Theater en kunst krijgen daardoor een steeds speelser en spontaner karakter. Door beïnvloeding van het publiek verandert het script van een statisch geheel naar een zichzelf ontwikkelende voorstelling die elke keer weer anders is. Zoals de Duitse regisseur Monica Gintersdorfer stelt in een interview met het Goethe Instituut: “Er is nooit een definitief script, er is geen stuk van perfecte duur. Ons werk verandert met elke nieuwe deelnemer, met elke nieuwe locatie. Het is nooit af. Het is altijd in beweging.”

De ontmoetingsinstallatie 'de ArC' van Frans van der Horst, waarin stadsbewoners elkaar beter moeten leren kennen.

Participatiemaatschappij

Tijdens Festival De Keuze staat de enorme ‘ontmoetingsinstallatie’ de ArC van Frans van der Horst op het Schouwburgplein. Aan de hand van de veelzeggende workshop ‘Alles Goed?’ nodigt de Rotterdamse kunstenaar stadsbewoners uit om elkaar beter te leren kennen. Van der Horst: “Tien jaar geleden had dit soort performance theater niet gekund. Toen kreeg je hier geen subsidie voor. Ik merk dat er echt een andere wind is gaan waaien en dat dit soort voorstellingen meer in de huidige tijdsgeest passen.” De participatiemaatschappij lijkt hierin letterlijk tot uiting te komen. “Het besef dat we minder kunnen consumeren en meer zelf moeten doen.”

“Het is voor het eerst dat we met de ArC het publiek zelf het verhaal laten maken. Het is eigenlijk een experiment, waarvan ik zelf ook heel benieuwd ben naar de uitkomst.” Het publiek speelt zelfs een rol in de evaluatie van de performance. “Bij kunst en theater is het meestal het geval dat je niet precies weet wat het met het publiek heeft gedaan. Wij willen graag feedback krijgen. Nabespreking is essentieel om ervaringen uit te wisselen.”

Amy Sharrocks met een van de flesjes uit haar 'Museum of Water'

Geen script

Ook de Britse Amy Sharrocks ziet duidelijk dat kunst een toegankelijkere positie krijgt in de samenleving. Volgens haar wordt de kloof tussen het publiek en de kunstwereld steeds kleiner gemaakt dankzij meer live-art, zoals zij haar werk het liefste noemt. “Daarin maken mensen zelf deel uit van een ter plekke gemaakt kunstwerk. Sterker nog: mensen creëren het echt zelf. Totaal anders dan de performance art in de jaren zeventig, die abstract en afstandelijk was. In disciplines als beeldhouwen en schilderwerk gaat het om wat ík maak en ík laat zien. Het is eenrichtingsverkeer. Bij live-art gaat het om wat het publiek zelf maakt. Dat is iets nieuws.”

Sharrocks vraagt aan Rotterdammers om voor hen betekenisvol water in een flesje te doneren aan haar Museum of Water. In verschillende steden verzamelde ze inmiddels zeshonderd flesjes met bijvoorbeeld wijwater, spuug en vreugdetranen. De kunstenaar laat het werk eigenlijk volledig over aan het publiek. “Er is geen script, het is slechts een confrontatie met het dagelijks leven.”

'Museum of Water' van Amy Sharrocks

Het publiek als schepper

Het publiek heeft alles al gedaan op het moment dat ze met een flesje water bij Sharrocks aankomen. De verrassende anekdotes achter de relatie tussen mensen en water maken duidelijk dat iets vanzelfsprekends als water eigenlijk helemaal niet zo vanzelfsprekend is, maar voor ieder individu een andere waarde heeft. “Sommigen hebben letterlijk bergen beklommen of zijn drie uur onderweg geweest naar een speciale plek om dit water te verzamelen.”

Volgens Scharrocks is de kunstwereld in de ogen van veel mensen toch een beetje een eliteclub. Dat komt mede door hoe religie de kunst heeft gestigmatiseerd en tot iets verhevens heeft gemaakt, buiten bereik van het ‘gewone volk’. Kunstwerken staan tentoongesteld in musea en je mag er niet aankomen. Er is geen directe interactie.

“Live-art is vernieuwend en verfrissend. Het brengt de kunstwereld dichterbij en maakt deze toegankelijker. Het moderne leven is per definitie onbegrijpelijk en verwonderend. Iedereen heeft kunst in zich, iedereen is een schepper. Mensen hebben alleen een podium nodig. Ik ben slechts de generator, de ontvanger, de luisteraar in het geheel. Met het Museum of Water deal ik met het instituut museum op zich. Het institutionaliseren van dingen breng ik op deze manier terug bij het publiek.”

Meedansen

De Duitse theaterregisseur Monika Gintersdorfer pakt interactie met het publiek anders aan. Met haar performance Not Punk, Pololo vormt ze het theater langzaam om tot een dansvloer, waarbij uiteindelijk ook het publiek uitgenodigd wordt om mee te dansen. Zo ontstaan er verrassende elementen in de voorstelling, die elke keer weer anders zijn. Gintersdorfer: “Dit gebeurt vrijwel altijd spontaan en is heel erg afhankelijk van de context, de omgeving en de manier waarop wij het publiek uitnodigen deel te nemen.”

Zo heeft het gezelschap ook op grote festivals gestaan met een veelal jong publiek. De toeschouwers mengden zich op een gegeven moment spontaan in de voorstelling. “Jonger publiek is actiever betrokken, merken we.”

'Not Punk, Pololo' van Gintersdorfer/Klaßen

Een kleinere kloof

Ook in het werk van Gintersdorfer is de kunstenaar degene die een podium biedt, die het publiek faciliteert. “De mensen die de performance maken, trainen voor deze interactieve samenwerking. Ze zijn een actief publiek gewend”.

Tijdens haar eerdere voorstellingen in Rotterdam heeft Gintersdorfer gemerkt dat het Rotterdame publiek zich opvallend vrij voelt om deel te nemen, in tegenstelling tot het Duitse publiek. “Vaak is het publiek veel afwachtender, meer observerend en analyserend.”

Met de uitnodiging te participeren aan de voorstelling wordt de kloof tussen publiek en theatermaker een stuk kleiner of zelfs volledig opgeheven. We ondergaan niet alleen maar een voorstelling, we maken er ook deel van uit. Het is een ontwikkeling die langer gaande is, maar wel steeds vaker de kop opsteekt. Wellicht is het een tendens die gewoon beter bij deze tijdsgeest past. Feit is in ieder geval dat theater en kunst zoveel dichter bij de mensen wordt gebracht dan eerder het geval was.

Festival De Keuze vindt van woensdag 23 t/m zondag 27 september plaats in en rondom de Rotterdamse Schouwburg.

Dit artikel is tot stand gekomen in samenwerking met de Rotterdamse Schouwburg (wat betekent dit?).

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:Festival De Keuze, interactief theater, participatiemaatschappij, participatietheater, Rotterdamse Schouwburg en theater

Sectie: Kunst & Cultuur

kaart: ROTTERDAMSE SCHOUWBURG, Schouwburgplein, Centrum, Rotterdam, Nederland
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *