Stedelijke ontwikkeling & architectuur30 oktober 2015

Blaak 10: Hollands Huis

Blaak 10 huisvest sinds tientallen jaren de kunstacademie, maar was in een vorig leven een degelijke bank. Dit stevige ‘Hollandse Huis’ heeft het bombardement in mei 1940 overleefd. Het gebouw nader bekeken laat zich pellen in een aantal historische lagen. De meest recente laag is toegevoegd door TomDavid architecten in samenwerking met Kraaijvanger om het nieuwe adagium van de academie recht te doen: “I have to change to stay the same”.

Beeld: Ossip van Duivenbode

Blaak 10: Hollands Huis

Ken je het pand Blaak 10? Het is in alle opzichten een bijzonder gebouw. Het valt in eerste instantie niet zo op, verscholen achter een dubbele rij meer-dan-volwassen platanen. Om er te komen moet je eerst zes treden naar beneden – het lijkt in een gat te staan. Het is een van de weinige gebouwen in het Rotterdamse centrum, die de bombardementen en branden van mei 1940 hebben overleefd. Het staat als een huis: dikke muren uit roodbruine baksteen, daarin verspreid raamopeningen in allerlei maten met daarboven zandstenen latei-balken, steile rode pannendaken met hoge schoorstenen. Opvallend is dat het pand niet rechthoekig is, zoals alle andere gebouwen in de stad, maar scheef weglopende zijwanden heeft.
Die traditionele Hollandse-Huis-architectuur is herkenbaar als die van architect Alexander Kropholler. Naar de wens van zijn opdrachtgever, de bank Mees & Hope, bouwde hij het in twee fasen: 1929-1934 en 1946-1949.

Als je naar binnen gaat, kom je in een monumentale hal in een heel andere stijl – een restant van het oorspronkelijke gebouw van architect CB Posthumus Meyjes uit het begin van de 20e eeuw. Dwars daardoorheen steken stalen kolommen – dat blijken de ‘poten’ van vier ‘inbreidingsvloeren’ van halverwege de jaren negentig. Een dezer dagen komt een grootscheepse verbouwing gereed door TomDavid Architecten. Zij maakten het gebouw geschikt voor het gloednieuwe curriculum van de Willem de Kooning Academie, die daar sinds 1982 gevestigd is.

Uniek monument – verleden zichtbaar

Anders dan veel andere gebouwen in de Rotterdamse binnenstad, die ‘aus einem Guß’ ontworpen werden en in één keer neergezet, is Blaak 10 een optelsom van historische lagen. In een bouwhistorisch onderzoek uit 2012 wordt het “een amalgaam van brokstukken” genoemd. Je zou ook kunnen spreken van een ‘cadavre exquis’ – dat taal- of beeldspelletje van de surrealisten: je schrijft een zin of begint een tekening en vouwt de bovenrand van het papier om, waarna een ander op eigen wijze verder gaat.

Blaak 10 is dus niet alleen bijzonder vanwege zijn verschijningsvorm – het ‘Hollandsche Huis’ – of zijn huidige functie – die van kunstacademie – maar ook omdat het in het zo moderne Rotterdam een optelsom is van allerlei historische lagen.
Dat begint al meteen op de scherpe linkerhoek van het pand bij het straatnaambordje Blaak – dat blijkt een middeleeuwse stadsvest geweest te zijn, in 1867 en 1940 in gedeelten gedempt. De Blaak werd in 1940 trouwens niet alleen gedempt -met oorlogspuin- maar ook een flink stuk opgehoogd, om als dijk te kunnen functioneren. Vandaar die zes treden naar beneden: Blaak 10 geeft dus het vooroorlogse straatniveau aan.

Firma Mees & Zoonen

Rechts van de hoofdingang zit in een vensternis een stalen deurtje met het opschrift ‘nachtkluis’, en ook alle raamopeningen zijn voorzien van stevige stalen tralies. Hier was tot 1972 de handelsbank R. Mees & Zoonen gevestigd.
De firma was rond 1720-1730 opgericht door Gregorius Mees (1697-1763), in zijn woonhuis aan wat toen ‘Zuidblaak’ heette. Al snel werd een buurpand bijgekocht. Rond 1900 werd besloten op de plek van deze oude huizen een heel nieuw pand te laten bouwen.

Posthumus Meyjes

De opdracht ging naar architect Christiaan Bernard Posthumus Meyjes (1858-1922). Die ontwierp een voor die dagen modern pand op orthogonaal plan, dat zich tussen de scheef weglopende perceelgrenzen wrong, bestaande uit vijf lagen.Van buiten bezien was het representatief en min of meer symmetrisch: twee min of meer gelijkvormige dwarsbeuken, met daartussen op het niveau van de eerste verdieping een iets terugliggend balkon. De hoofdentree lag nadrukkelijk naar links verschoven. Op de plattegronden blijkt hoe Posthumus Meyjes moest worstelen om ruimte te vinden voor loketten, directiekamers en woonruimte voor hun gezinnen, kantoorzalen en een vergaderzaal.

Beeld: Ossip van Duivenbode

Kropholler 1929-1934

Aan het eind van de jaren twintig kreeg Alexander Kropholler (1881-1973), de opdracht tot een nieuwe, grootscheepse uitbreiding. Aan de rechterkant waren nog twee 18e eeuwse huizen bijgekocht, en links ervan kwam meer ruimte toen het oude Poolsche Koffiehuis annex Leeskabinet kon worden afgebroken: in 1923 was aan de Nieuwmarkt een nieuwe Centrale Bibliotheek geopend. De plattegrond werd die van een parallellogram. Kropholler tekende voor het hele complex een geheel nieuwe gevel – de huidige – en bouwde als het ware óm het gebouw van zijn voorganger heen, waarvan hij belangrijke delen behield. Wél verving hij diens houten en stalen constructiebalken door een betonskelet – dat werd de redding van het gebouw in mei 1940.

Kropholler 1946-1949

Op foto’s uit de zomer van 1940 zie je dat het gebouw weliswaar beschadigd was, maar dat het in de desolate leegte stevig-als-een-huis overeind staat. Sommigen wijzen op het betonskelet; anderen op de dubbele rij platanen voor de deur, die de branden op afstand hielden. In 1946 werd het gebouw provisorisch hersteld. In 1949-1950 kreeg Kropholler de opdracht het pand aan de zij- en achterkant uit te breiden – daar kwamen de extra verdiepingen die vóór de oorlog wel gepland waren, maar toen nooit gebouwd.
In de grote vergaderzaal aan de voorzijde ontwierp Kropholler’s medewerker R.J. Veendorp een plafond met Latijnse motto’s die verwijzen naar prudentie, standvastigheid, vastberadenheid en andere bankiersdeugden. Die zijn tot vandaag te bewonderen, net als Kropholler’s retro-meubilair.

Als je oog en voet laat dwalen langs buiten- en binnenkant van het Kropholler-huis zijn nog veel meer van die sporen uit botsende tijdlagen op te merken. Intrigerende details in metselwerk, een neon-naald als een piercing scheef door een scherpe buitenhoek (Jan van Munster, 1985), overal niveauverschillen, ruimten in velerlei onregelmatige vorm en uitdossing – veelal ‘koud’ op elkaar.

Jaren '80 en '90

Nadat de firma Mees (inmiddels ‘Mees & Hope’) in 1972 van de Blaak naar de Coolsingel was verhuisd, stond het gebouw lang leeg. Verbouwingsplannen gingen niet door. In 1983 trok de Academie van Beeldende Kunsten erin, tot dan toe gehuisvest aan de G.J. de Jonghweg. Ontevreden academiestudenten hadden in 1981 het pand Blaak 10 al kortstondig gekraakt.
Tussen 1982 en 1983 werd het geschikt gemaakt als academiegebouw: grote kantoorzalen werden met scheidingswanden onderverdeeld in klaslokalen en gangen; dwars door alle verdiepingen werd een nieuw stalen trappenhuis gemaakt; de lokettenhal werd kantine. Slechts de sierlijke salamandertjes aan de kolommen, die Posthumus’ beeldhouwers hadden aangebracht als symbool van de vluchtigheid van geldstromen, zijn nog steeds te zien. Tussen 1995 en 1996 werden de diverse niveaus in het gebouw verbonden door een stelsel van stalen hellingbanen. Ook werd toen meer ruimte gerealiseerd door boven de lokettenhal vier ‘inbreidingsvloeren’ te bouwen, die als stalen tafels bovenop elkaar staan, los binnen het bestaande gebouw; de stalen poten ervan werden dwars door bestaande vloeren en fundamenten geboord. Een en ander werd ontworpen door Raphaël van Amerongen/ASWA Architecten. Aan de buitenkant van het gebouw (inmiddels gemeentelijk monument; vanaf 2000 zelfs Rijksmonument) mocht van die uitbreiding niets zichtbaar zijn – vandaar die ‘inbreiding’.

2014-2015: TomDavid Architecten

Van de grote verbouwing, die TomDavid Architecten en Kraaijvanger doorvoerden en die nu is opgeleverd, is aan de buitenkant van Blaak 10 weer nauwelijks iets te zien. Van binnen des te meer: het is veel opener en transparanter geworden. Dat is in tune met de rigoureuze curriculumvernieuwing die de Willem de Kooning Academie de afgelopen jaren heeft doorgevoerd. Studenten – inmiddels ruim 2000 – studeren niet meer in afdelingen, maar in fluïde studierichtingen: ze worden aangemoedigd om, net als in de beroepspraktijk, interdisciplinair met elkaar samen te werken, en zich in te stellen op voortdurende vernieuwing van hun vakgebied. “I have to change to stay the same” – de quote van Willem de Kooning, die sinds 2004 in neonletters op de voorgevel prijkt, is daarbij het motto. Veel van de scheidingswanden uit 1983 zijn dus inmiddels verdwenen, en ook de hellingbaan uit 1996 is vervangen door een open trappenhuis, als onderdeel van een artery die als slagader beide panden – Blaak 10 en Wijnhaven 61 – met elkaar verbindt.
TomDavid en Kraaijvanger tonen zich wélbewust van de sporen die het complex verbinden met diverse lagen uit zijn verleden: waar wanden zijn weg gesloopt liggen stroken geel linoleum in de zwarte of grijze vloeren. Het nieuwe trappenhuis voegt zich deels naar het orthogonale grid, maar deels ook naar de 18e eeuwse perceelscheidingen. Die zijn zelfs zichtbaar in de snij- en lasnaden tussen diverse banen in nieuw zwart linoleum in een hal op de eerste verdieping. Daar ook herinnert een grof-gehakt gelaten ‘rafelrand’ van een baksteenvlak dat die ooit buitenwand was. Je moet het alleen wél weten – dan zíe je het.

Beeld: Ossip van Duivenbode

De sectie Stedelijke Ontwikkeling & Architectuur wordt mede mogelijk gemaakt door AIR, het Architectuur Instituut Rotterdam. (meer info)

Reageer of deel op Social Media

Tags:architectuur, binnenstad, bombardement, TomDavid en willem de kooning

Sectie: Stedelijke ontwikkeling & architectuur

kaart: Blaak 10, Rotterdam, Nederland

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *