Wetenschap en onderwijs3 december 2015

“Beverwaard is geen getto, maar het Hillegersberg van IJsselmonde”

Hoe veilig voelen Rotterdammers zich?

Rotterdam wordt volgens de criminaliteitscijfers steeds veiliger. Maar hoe zit dat met de veiligheidsbeleving van de Rotterdammer? Socioloog Vasco Lub en criminoloog Tom de Leeuw wijdden hier een groot kwalitatief onderzoek aan en beschreven de belangrijkste uitkomsten.

Beeld: Maus Bullhorst

Rotterdam is gestegen in (inter)nationaal aanzien. Mede door architectonische hoogstandjes heeft het zich inmiddels een positie verworven in de top van de aansprekende rijtjes. De transformatie is opmerkelijk. In de media stond Rotterdam juist jarenlang bekend als de stad van de ‘verkeerde’ rijtjes. Rotterdam kende tot en met de jaren negentig illegale gokhuizen die soms met grof geweld werden overvallen en straatprostitutie en harddrugsoverlast waren een ‘normaal’ verschijnsel. Sinds de eeuwwisseling is Rotterdam echter aantoonbaar veiliger geworden. Illegale gokhuizen zijn veelal verdwenen. Het Witte de Withkwartier is een hot spot voor hip uitgaanspubliek geworden. En bij het nieuwe Centraal Station is geen drugsverslaafde meer te zien. Ondanks deze feitelijke ontwikkelingen is er toch een lichte verslechtering zichtbaar in de statistieken ten aanzien van het veiligheidsgevoel van Rotterdammers. Dit gaat in tegen verbeterde criminaliteitscijfers. Uit de veiligheidsmonitor blijkt dat het aantal delicten in Rotterdam tussen 2005 en 2012 is gedaald met ruim 20%. Het percentage respondenten dat zich ‘vaak’ of ‘altijd’ onveilig voelt, laat sinds 2007 echter een stijgende lijn zien.

De wijken in voor Aboutaleb

In opdracht van de Directie Veiligheid van de Gemeente Rotterdam deden wij kwalitatief onderzoek naar de veiligheidsbeleving van Rotterdammers. Dit veldonderzoek vond een jaar geleden plaats in vier wijken met uiteenlopende kenmerken. De Agniesebuurt is een wijk dichtbij het centrum met een gemengde vooroorlogse en naoorlogse bouw, een gemiddeld laag inkomen, een etnisch zeer diverse populatie en bovengemiddeld geregistreerde criminaliteit en overlast. De veiligheidsbeleving scoort hoger dan het ‘objectieve’ veiligheidscijfer. Hillegersberg-Noord is een wijk buiten het centrum met veel jaren dertig woningen, middenklasse rijtjeshuizen en luxe appartementen. Haar bewoners zijn overwegend ‘wit’ en rijk. De geregistreerde veiligheid is hoog en de beleving hiervan nog positiever. De Beverwaard is een wijk op Zuid met een woonerfstructuur, kleine rijtjeswoningen en kleine flatjes uit de jaren tachtig en negentig. De bevolkingssamenstelling is etnisch gemixt, waarvan de helft leeft van een laag inkomen. De geregistreerde criminaliteit en overlast scoren net iets onder het stedelijke gemiddelde. De veiligheidsbeleving scoort lager. En ten slotte is Hoek van Holland een buitengebied van Rotterdam met oude arbeiderswoningen, kleine huurwoningen, enkele hoogbouwflats en dure koopwoningen. Er wonen vooral in het dorp oudere ‘witte’ mensen en Midden- en Oost-Europeanen. Het onderzoek is gebaseerd op 63 interviews en straatgesprekken met bewoners, 10 interviews met wijkprofessionals, en 48 dagdelen rondlopen en observeren.

Veiligheidsbeleving overwegend positief

Een opvallend resultaat is dat we vooral bewoners vonden die tevreden waren over de wijkveiligheid. Ze signaleren vanuit historisch perspectief vaak een verbetering als gevolg van overheidsbeleid in de laatste jaren. Zo zijn ze tevreden over maatregelen als cameratoezicht, samenscholingsverboden en zichtbaar optreden van de politie, zolang het niet leidt tot etnisch profileren. Een gepensioneerde Turkse bewoner (54) is bijvoorbeeld kritisch over het preventief fouilleren in de Agniesebuurt, maar is wel een voorstander van cameratoezicht. Toen in de wijk een camerapaal was geïnstalleerd, werd het volgens hem meteen rustig. Toen deze werd weggehaald, vonden er direct weer inbraken plaats:

“Dat preventief fouilleren vind ik niet goed. Als er iets gebeurt, ok, maar niet zomaar iemand aanhouden en voelen. Dat is toch racistisch? […] Maar waarom die camera weggehaald? Ik begrijp het niet. Ja, “bezuinigingen” zeggen ze dan, maar vernielingen kosten toch ook geld?!”

Wijken met een negatieve reputatie op het gebied van veiligheid worden opvallend genoeg door hun bewoners zelf regelmatig positiever beleefd dan deze reputatie en de ‘veiligheidsscore’ binnen de veiligheidsmonitor doen vermoeden. Een geboren en getogen bewoner (31) van Beverwaard herkent zich bijvoorbeeld niet in de reputatie en veiligheidsscore van zijn wijk:

“Dit is het Hillegersberg van IJsselmonde vind ik, maar toch worden we wel als het getto beschouwd. Ik begrijp daar echt werkelijk niks van. Het is niet te baseren op feiten.”

Hij vergelijkt de veiligheid met Lombardijen waar hij eerder heeft gewoond en waar hij zich een stuk onveiliger voelde, onder andere omdat het meer afgelegen lag. Daarnaast spelen de problemen in de wijk zich enkel in een klein stukje van de wijk af waar volgens hem ook al aan gewerkt wordt door de gemeente, de woningcorporatie, het welzijnswerk en politie. Zijn contacten met de gemeente en de politie dragen positief bij aan zijn veiligheidsbeleving. Hij heeft ook de indruk dat vooral ‘klagers’ zich laten horen in veiligheidsenquêtes en op veiligheidsbijeenkomsten, terwijl er daarbij te weinig wordt doorgevraagd naar de achterliggende redenen voor hun klachten. Een bewoonster (39) van Turkse komaf wijst op het belang van vertrouwdheid met de buurt in relatie tot haar veiligheidsbeleving:

“Helaas heeft de Agniesebuurt last van een slechte reputatie ook omdat het vaak wordt samengevoegd met het Oude Noorden. Laatst was er weer een landelijk onderzoek en toen kwam mijn dochter bij me: “Mama, onze buurt is een van de slechtste in Nederland!” Nou, ik zie dat niet zo hoor. De reden waarom ik me zo op mijn gemak voel, komt ook omdat ik al mijn leven lang in de wijk woon. Ik ken daardoor ieder hoekje en kan vrijwel ieder persoon – jong of oud – redelijk goed plaatsen.”

Mensen die zich onveilig voelen, zijn volgens bewoners die een positief geluid melden ook vaak niet goed geïnformeerd over de omvang, aard en de achtergronden van veiligheidsincidenten in de wijk.

Onveiligheidsgevoelens

Toch spraken we natuurlijk ook bewoners die zich soms onveilig voelen. Deze beleving gaat vaak niet over feitelijke bedreigingen van de eigen veiligheid maar over een onbestemd gevoel dat mensen en de fysieke omgeving hen kunnen geven. Deze gevoelens relateren ze aan specifieke plaatsen binnen de wijk op specifieke tijdstippen van de dag. Vooral vrouwen en ouderen rapporteren gevoelens van onveiligheid op donkere en verlaten plekken. Ook hebben ze onprettige gevoelens bij jongeren die ze op straat passeren. Het gaat vaak niet om mensen die zijn bedreigd of overvallen. Het gevoel dat dit zou kunnen gebeuren staat hierbij voorop. Een 29-jarige alleenstaande bewoonster van Beverwaard:

“Als ik ‘s avonds samen met mijn dochtertje over het winkelcentrum zou moeten lopen, dan zou ik het niet doen. Dan blijf ik nog liever thuis. Er hangt daar altijd gewoon één grote groep, die dan van jou als vrouw zijnde aandacht probeert te krijgen maar dan op een verkeerde manier. Daar hoor je alleen gefluit of “hey meisje, wat zie jij er leuk uit”. Dus ja, als jij daar ’s avonds moet lopen, dan voel je je niet op je gemak.”

Gevoelens van bedreiging en kwetsbaarheid hangen dus niet altijd samen met de feitelijke situatie in wijken, maar vooral met de informatie die bewoners hebben en de wijze waarop ze die informatie interpreteren. Zo spreekt een Hoekenese (60) met een koopwoning over het negatieve effect van een ernstig geweldsincident dat is gecommuniceerd in de lokale media:

“Er is twee jaar geleden in Hoek van Holland een echtpaar overvallen. Dat zijn drie mannen geweest en die hebben die man zodanig toegetakeld dat hij met een foto in het Hoekse krantje heeft gestaan. Bij mijn buurman kwam aardig wat geld binnen. Iedereen wist dat hij altijd veel geld in huis had. Dus dat verhaal van dat echtpaar en dan wetende dat mijn buurman dat geld thuis had liggen, maakte dat ik me daar wel van bewust was. Stel dat ze bij het verkeerde huis staan. Maar er is gelukkig nooit iets gebeurd.”

Bewoners rapporteren ook vooral overlast in plaats van eigen ervaringen met of angst voor mogelijk slachtofferschap van criminaliteit. Wanneer er sprake is van angst voor mogelijk slachtofferschap van criminaliteit, gaat het bijna altijd om inschattingen die bewoners maken van groepen mensen die ze beschouwen als anders dan henzelf. De angst voor de ‘ander’ is vooral een punt van aandacht in de etnisch meer homogene buitengebieden. De komst van ‘nieuwkomers’ draagt daar regelmatig bij aan een gevoel van sociale verandering die verstorend en onprettig wordt gevonden. Vooral de oudere autochtone bewoners maken vaak negatieve inschattingen van groepen met een andere culturele achtergrond. Het gedrag van onbekende ‘anderen’ is voor hen minder voorspelbaar. Een bewoner (74) van Hillegersberg Noord geeft aan moeilijk te wennen aan ‘buitenlanders’ die hij nu tegenkomt:

“Ik ben natuurlijk opgegroeid in deze wereld, tot pakweg halverwege de jaren zeventig. Nou, wat zag je toen voor buitenlanders?! Nauwelijks. Die zijn daarna echter massaal gekomen. Dat zijn andere mensen met andere normen en waarden en gebruiken en dat kan je natuurlijk wel merken. Dat is toch wel een onderdeel van je veiligheidsbeleving. Daarom zeg ik dit. Zeker als je van die clubjes jonge mannen tegenkomt met van die baarden en zo. Nu je dan ouder wordt, voel je dat extra.”

Een alleenstaande werkloze vrouw (52) met een flat in het vroeg-naoorlogse deel van Hillegersberg- Noord voelt zich vaak onveilig door de volgens haar dreigende blikken van buitenlandse mannen:

“Van de week liep ik naar de Albert Heijn toe met de hond. En daar stond een gozer zo raar naar ons te kijken. Hij keek dwars door ons heen. Misschien ook omdat de hond stond te blaffen. Het was een Marokkaan en die moeten niks van honden hebben. Dus toen zei ik: “Je kunt gewoon doorlopen hoor.” Nou, toen keek tie me aan alsof ie wou zeggen: “Jij komt nog wel een keertje”. Dat gevoel heb je dan, weet je wel? Ik ben ook niet naar de Albert Heijn gegaan, ik ben teruggelopen. Want hun liepen door, ze waren met z’n vieren, ze zijn altijd met een groepie. Nou moest ik alleen maar een pakkie shag hebben.”

Vier bronnen van zorgen

Wat kunnen we leren uit deze gesprekken met Rotterdammers? In de eerste plaats maken mensen zich zorgen over terugval in leefbaarheid en veiligheid in de lagere statuswijken. Rotterdammers geven aan dat de veiligheid in de stad en hun eigen woonomgeving aanmerkelijk is toegenomen en dat het lokale veiligheidsbeleid hier in belangrijke mate aan heeft bijgedragen. Dit gevoel is vooral sterk onder bewoners van wijken waar in het verleden veel criminaliteit en overlast voorkwamen, zoals in de Agniesebuurt en Beverwaard. Door bezuinigingen en reorganisaties op de zichtbare aanwezigheid van politie en straatvegers, zijn mensen wel bezorgd dat de wijk weer snel kan afglijden.

In de tweede plaats hebben bewoners van cultureel homogene buitenwijken regelmatig zorgen over de toename van ‘nieuwkomers’, zorgen die niet in de veiligheidsmonitor naar voren komen. De verbetering van veiligheid in probleemwijken, heeft mogelijk ook een keerzijde voor bewoners van etnisch en economisch meer homogene wijken aan de randen van de stad. Bewoners van deze wijken – waar de autochtone middenklasse domineert – signaleren steeds meer ‘nieuwkomers’ die de vertrouwde sociale orde in hun ogen verstoren en mogelijk ‘bedreigen’.

In de derde plaats is de symbolische mediatie van onveiligheidsgevoelens een belangrijk punt van aandacht. Rotterdammers laten hun inschattingen van risico’s regelmatig een grotere rol spelen dan hun feitelijke kennis en ervaringen. Dit maakt subjectieve gevoelens van onveiligheid vaak moeilijk grijpbaar.

In de vierde plaats is het vertrouwen in de lokale overheid broos. De aanscherping van het lokaal veiligheidsbeleid droeg na de eeuwwisseling bij aan het herstel van het vertrouwen in de overheid. Maar dit vertrouwen is tijdelijk, lokaal bepaald, niet algemeen gedeeld en vooral opgehangen aan specifieke overheidsfunctionarissen. Zo zijn bewoners vaak ontevreden over de overheid maar positief over de wijkagent of gebiedsmanager.
 

Ons advies aan de gemeente

Wat kan de gemeente met onze bevindingen? Geef meer aandacht aan de veiligheidsbeleving in periferie van de stad. Jarenlang heeft het beleid zich gericht op het veiliger maken van de centrumwijken. Dat helpt.

Maar juist in de randwijken broeien er spanningen die niet altijd naar boven komen in enquêtes. De media hebben een sterke invloed op de veiligheidsgevoelens en het vertrouwen in de overheid is relatief laag: daarom zou er bijvoorbeeld meer aandacht moeten komen voor persoonlijke informatievoorziening naar burgers. Als bewoners beter weten wat er feitelijk speelt op het gebied van veiligheid, wat de gemeente hieraan doet, en wat de effecten van dit beleid zijn, dan kan stemmingmakende invloed van de massamedia op het veiligheidsgevoel wat worden verzacht.

Dit vereist echter wel een beleid dat buiten de solide systeemwereld van ambtenaren opereert (met zijn ‘wijkgerichte’ focus), en meer de gefragmenteerde leefwereld van burgers centraal stelt. De veiligheidsbeleving van Rotterdammers hangt van veel meer af dan alleen de staat van de eigen wijk. Zie wat er speelt, praat met burgers en maak ze co-eigenaar van het beleid.

Dit artikel is gebaseerd op het onderzoeksrapport Veiligheidsbeleving in Rotterdam. Een onderzoek naar percepties, ervaringen en waardering van beleid, december 2015Download het rapport
Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:criminaliteit, onderzoek, sociologie, veiligheid en wijken

Sectie: Wetenschap en onderwijs

kaart: Beverwaard, Rotterdam, Nederland
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *