Voor de harddenkende Rotterdammer

Alle Rotterdamse pasgeborenen ontvangen van de gemeente de Sleutel van Rotterdam, een welkomstcadeau dat korting biedt op uitjes en activiteiten. Afgelopen oktober viel de sleutel bij Julian Schaap op de mat. Na een bezoek aan de bijbehorende website rijst bij hem de vraag of de sleutel alle beoogde doelgroepen aanspreekt, of alleen de ouders van kansrijke bakfietsbaby’s.

sleutel-rotterdam-tim-braakman
Het welkomstcadeau van Rotterdam Beeld door: beeld: Tim Sake

Op 30 graden wasbaar en gemaakt van “100% gecertificeerd organisch katoen en duurzame materialen”, is de knisperende knuffelsleutel een schattig en verantwoord welkomstcadeau van Rotterdam voor mijn pasgeboren zoon. Volgens de bijlage “een echt eerlijk Rotterdams product dus, waarmee wij willen laten zien dat Rotterdam een prachtige plek is om te leven”. Uiteraard hoeft mijn zoon – tweede generatie geboren Rotterdammer – dat niet getoond te worden, maar dat de sleutel werkt als een Rotterdampas-light waarmee hij korting krijgt tot allerlei uitjes (doorgaans met z’n ouders), hoeft hem als nieuwbakken Hollander niet twee keer verteld te worden.

Bakfietswijk

Los van mijn waardering voor het initiatief, vroeg ik mij af waarom die sleutel er ineens is. Het feit dat hij in het leven is geblazen in het kader van het programma Kansrijke Wijken deed een ogenblik vermoeden dat alleen baby’s wiens Maxi-Cosi in een bakfietswijk staat de sleutel opgestuurd krijgen. Kort onderzoek op de website wees gelukkig uit dat alle baby’s geboren (en aangegeven) in Rotterdam de sleutel binnen vijf dagen op de mat kunnen verwachten. Er wordt dus geen enkele baby overgeslagen. Symbolisch is de sleutel echter doorspekt met de ideologie achter het Kansrijke Wijken initiatief, wat de sociale gelijkheid in de Maasstad doet toenemen.
Kansrijke Wijken is gestart in het voorjaar van 2015 en heeft als doel een aantal stadswijken aantrekkelijker te maken voor “draagkrachtige gezinnen”, waarmee wordt gehoopt “het imago van Rotterdam (te) verhogen als aantrekkelijke woonstad voor alle doelgroepen”. Waar het inclusief-klinkende “alle doelgroependoorgaans wordt gebruikt om minder bevoorrechte bevolkingsgroepen naar voren te trekken, wordt hier gemikt op “kansrijke gezinnen”. Wat zijn dat precies? Volgens de gehanteerde definitie zijn dat hoogopgeleide (> HBO) jonge ouders die hun handen uit de mouwen steken (“geen van de ouders ontvangt een bijstandsuitkering”) en hiermee maandelijks een aardig bedrag op hun bankrekening weten te slingeren (“woning met WOZ-waarde vanaf €160.000”).

Iedereen die beschikt over enige sociologische verbeeldingskracht begrijpt dat het hier voornamelijk gaat om hippe, witte gezinnetjes die over voldoende financieel en cultureel kapitaal beschikken om de recent aangegroeide bulk aan biowinkels, koffietentjes, food truck festivals, barbiers, bakkerijtjes en Swan Markets de komende jaren levensvatbaar te houden. De culturele elite die Rotterdam al jaren mist – studenten trokken voorheen vaak direct uit de stad na afstuderen – heeft Rotterdam de laatste jaren plotsklaps ontdekt en de gemeente wil ze koste wat kost hier houden. Allemaal onderdeel van de gestimuleerde gentrificatie van Rotterdam en gelegitimeerd door het behalen van zowat alle top-10 lijstjes van de wereld wat betreft ‘toffe steden’.

Walhalla voor eigen doelgroep

Maar het interessante van gentrificatie is dat zodra het zaadje is geplant de ontkieming doorgaans vrij automatisch verloopt. Zodra een bepaalde stad of wijk ‘ontdekt’ is door jonge creatievelingen stapelt het geld zich magisch op in dat gebied (zie Londen, Bristol of Berlijn). Dat komt vooral door de sociaaleconomische achtergrond van deze early gentrifiers: hoogopgeleid, financieel in orde, creatief, mediawijs en op zoek naar een kosmopoliete gemeenschap van eensgezinden, toveren ze weldra een wijk om in een walhalla voor hun eigen doelgroep. Het laatste wat zo’n gebied nodig heeft is financiële stimulering. Hoewel het idee achter Kansrijke Wijken logisch lijkt – “laten we er vooral voor zorgen dat we die frisse culturele elite niet meer kwijt raken!” – stimuleer je hier slechts hen mee die het best varen bij Mark Ruttes participatiesamenleving. Voor hen die overblijven, lamgelegd door een aantal jaren crisis en dito bezuinigingen, wordt participeren steeds moeilijker, mede doordat – zo blijkt uit het Divercities onderzoek van de Europese Commissie dat onder andere in Rotterdam-Feyenoord werd uitgevoerd – buurthuizen en bibliotheken worden wegbezuinigd.
Hoe klinkt dit door in de Sleutel van Rotterdam? Ondanks dat hij bedoeld is voor alle nieuwgeboren Rotterdammers, is de toon die wordt gezet met de sleutel interessant: er is weinig aan het concept dat niet in lijn is met de doelgroep van het programma Kansrijke Wijken. Niet alleen lijkt de sleutel zelf qua vormgeving rechtstreeks uit de schappen van een hippe pop-up store te komen, ook wordt de bezoeker van de bijbehorende website onthaald met een visueel eenzijdige bricolage van #instaready foto’s van blije, blonde, witte kindertjes die gekleed in truitjes met trendy geometrische patronen gedachteloos fungeren als statusverhogende verlengstukken van hun coole mama’s (en één papa). Dit wordt gecomplimenteerd door een stapel gestileerde foto’s van Rotterdamse hippe hotspots zoals de Fenix Food Factory, de Markthal, Beppie Bakgraag en Theater Walhalla.

Uiteraard is hier niets mis mee: het stimuleren van cultuurconsumptie in de vorm van wandelingen door de diergaarde, een theaterbezoek en het lezen van boeken is essentieel voor het potentieel verhogen van de sociale mobiliteit van onze inwoners. Maar ik vraag me voorzichtig af of dit uitgekiende beeldmerk de minder kansrijke Rotterdammer – zij-aan-zij met kansrijke gezinnen woonachtig in de aangewezen bakfietswijken Oude Noorden, Middelland en Nieuwe Westen – überhaupt aanspreekt. Kunnen zij zich vinden in de getoonde roomwitte levensstijl van veganistische cupcakes en onbehandeld houten speelgoed geprezen door urban moms? Mocht dit niet het geval zijn (of waar het meer op lijkt: niet de bedoeling zijn), is wat er nu overblijft dan niet slechts prediken voor eigen parochie?

Verspilling van geld

Los van de vraag of het gewenst is om met het winner-takes-all beleid van Kansrijke Wijken een verdere wig te slaan tussen de nieuwe breuklijn waarlangs de Nederlandse maatschappij meer en meer verdeeld raakt – die tussen hoogopgeleiden en laagopgeleiden – is het stimuleren van cultuurparticipatie binnen de doelgroep van de reeds bekeerden een verspilling van geld. Want juist door het beschikken over meer dan voldoende draagkracht is het gemakkelijk om zo nu en dan iets leuks en/of cultureels te ondernemen met je kind(eren) zonder wakker te liggen van opdoemende beelden van aankloppende deurwaarders. Daarnaast weten deze ouders dondersgoed dat ze hun kinderen zo vaak mogelijk weg moeten trekken achter de tv om eens een kunstwerk of een kindertheaterstuk te gaan bekijken, dat hebben ze immers geleerd op de hogeschool of universiteit.
Ja, het is geweldig dat Rotterdam steeds meer jonge hoogopgeleide cultuuraficionado’s aantrekt die zich vervolgens storten op het bevolken van de stad met een nieuwe culturele elite en dito straatjes, speelparkjes en winkeltjes. Maar juist deze groep heeft daar geen hulp bij nodig; zij zijn het succesverhaal wat wel gebaat was en is bij het neoliberale gedachtegoed van de participerende self-made man (m/v). Het beeldmerk van de Sleutel van Rotterdam is cultureel homogeen omdat deze voortborduurt op het programma Kansrijke Wijken en zal daarom de plank misslaan bij veel Rotterdamse gezinnen die hun weg naar onder andere het Trompenburg Arboretum minder gemakkelijk weten te vinden. Gentrificatie heeft geen top-down stimulatie nodig, kansarme kinderen sociaal mobiel maken, wel. Een sleutel die alle Rotterdamse deuren opent.

De sectie Stedelijke Ontwikkeling & Architectuur wordt mede mogelijk gemaakt door AIR, het Architectuur Instituut Rotterdam. (meer info)

Voordat je verder leest...

Vers Beton heeft jouw support nodig! Wij kunnen alleen blijven bestaan dankzij support van lezers. Maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk?

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Julian Schaap

Julian Schaap

Julian Schaap (1988) groeide op in Overschie en heeft zich sindsdien met omtrekkende bewegingen richting het centrum van Rotterdam bewogen. Hij is als cultuursocioloog werkzaam aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, waar hij onderzoek doet naar allerlei vormen van sociale ongelijkheid op basis van smaakvoorkeuren en culturele levensstijlen.

Profiel-pagina
avatar-tim-sake

Tim Sake

Tim Sake (1984) is sinds zijn afstuderen (WdKA, 2008) afwisselend werkzaam als zelfstandig illustrator, grafisch ontwerper, organisator van het festival Zine Camp maar ook als traditioneel letterschilder. In al zijn werk komt een sterke passie voor handwerk naar voren. Dit is met name zeer goed zichtbaar in zijn illustratieve werk waar de hand zelf vaak wordt ingezet als protagonist van zijn illustraties.

Profiel-pagina
Lees 11 reacties
  1. Profielbeeld van R.Sörensen
    R.Sörensen

    De sleutel is zonde van het geld want hij komt alleen bij belasting betalende witte mensen terecht. Die mogen dus geen cadeautje bij de geboorte van hun kind krijgen.

    “Kunnen zij zich vinden in de getoonde roomwitte levensstijl van veganistische cupcakes en onbehandeld houten speelgoed geprezen door urban moms?”
    Dat heet toch een vooroordeel? O nee , dat is sociologische verbeeldingskracht! Bedankt meneer Schaap. Ga het – al ben ik maar gewoon historicus – nog veel gebruiken.

    Er zijn in onze stad volgens mijn sociologische verbeeldingskracht grote groepen, die van die sleutel geen gebruik zullen maken om de eenvoudige reden, dat ze geen onderdeel van onze samenleving wensen uit te maken.

    Iest anders. De meeste kinderen die geboren worden in kansenwijken als Alexanderpolder, Oosterflank, Prinsenland en Kralingen krijgen die sleutel niet omdat het IJsselland ziekenhuis in Capelle a/d IJssel ligt en ze derhalve daar worden ingeschreven. Discriminatie !

    1. Profielbeeld van Henk
      Henk

      “Er zijn in onze stad volgens mijn sociologische verbeeldingskracht grote groepen, die van die sleutel geen gebruik zullen maken om de eenvoudige reden, dat ze geen onderdeel van onze samenleving wensen uit te maken. ”

      Hebben de Brabanders het weer gedaan…

      1. Profielbeeld van R.Sörensen
        R.Sörensen

        Klopt Henk. Altijd weer die Brabo’s.
        Je begrijpt, dat ik uit carrière overweging wat voorzichtiger ben met Limbo’s.

    2. Profielbeeld van moodymann
      moodymann

      wat een gezanik weer over groepen in de samenleving die niet willen participeren? mischien een cursusje “geiten wollen sokken” breien of “silence disco” in de buurthuis aanbieden of een rondleiding in de rotterdamse vinexwijk prinsenland? afgeven op rotterdamse bevolkingsgroepen is zo jaren 90’… bahh!

  2. Profielbeeld van Blue
    Blue

    1. Is de aanname dat zij die hebben gestudeerd, betaald werk doen en een eigen woning hebben met WOZ van boven 160.000 “alleen “hippe, witte gezinnetjes” niet een racistische fantasie? De “sociologische verbeeldingskracht” die wordt genoemd klinkt als: uit de dikke duim gezogen.

    2. Je vraagt of de sleutel “de minder kansrijke Rotterdammer” aanspreekt. Of “zij” zich kunnen vinden in “de getoonde roomwitte levensstijl”? Waarom kun je geen antwoord geven op die vraag? Omdat je eigen roomwitte levensstijl je het zicht op die ander belet?

    3. Ben je wel echt in het antwoord geïnteresseerd? Het lijkt alsof je het vooral erg vind dat jij de sleutel krijgt. Want jij bent wit, hoogopgeleid en hebt die sleutel helemaal niet nodig. Is je stukje geen agressieve zelfhaat voor eigen parochie, met een beroep op andere mensen die abstract en buiten beeld blijven?

  3. Profielbeeld van Loek
    Loek

    Het artikel strooit met “blank” en “hoogopgeleid” alsof het op zichzelf onwenselijke dingen zijn. Is dat de bedoeling?

    Op verschillende plekken wordt dit vooroordeel versterkt richting de zogenaamde hipsters: food trucks en pop-up stores. Wat is jouw onderbouwing voor het noemen hiervan? Zijn hoogopgeleiden blanken overwegend hipster?

    Het enige concrete voorstel dat hier wordt gedaan (sorry dat ik “sociaal mobiel maken” niet actionable vind), zit in deze zin: “buurthuizen en bibliotheken worden wegbezuinigd.”. Okee, hoeveel “Brabo’s en Limbo’s” kwamen er naar die plekken en welke positieve functies vervulden die, en in welke mate? Hoeveel kost dit “sleutel” project, en hoeveel kostte de buurthuizen en biebs?

  4. Profielbeeld van Marlies
    Marlies

    Ik zie om mij heen dat redelijk wat jonge (blanke, hoogopgeleide) gezinnen na de geboorte van hun eerste kind toch vaak uit de stad vertrekken. Ze zoeken naar een veilige plek om hun kind(eren) op te laten groeien en vinden om één of andere reden dat dit niet kan in Rotterdam. Kan met huisvesting te maken hebben, maar misschien ook met het imago van een grote stad dat niet strookt met het klassieke beeld van een kindvriendelijke buurt. Wellicht geeft zo’n sleutel ze het inzicht dat Rotterdam een prima plek is voor kinderen. Ga er dus niet vanuit dat deze groep vanzelf wel blijft.

  5. Profielbeeld van Karin
    Karin

    Net als @Blue proef ik zelfhaat. Zelfhaat met een hoger doel.
    Een bizarre trend, overgewaaid uit de VS – zie bijv #whiteprivilige. De trendvolgers wanen zich superieur (oh, de ironie…) door zich te verontschuldigen voor hun witte bekkies en wat ze daardoor zomaar in hun schoot geworpen zouden krijgen. Om het niet te ingewikkeld te maken, blijft een verklaring voor de witte onderklasse uit.

    De wereld zou een stukje minder krankzinnig zijn als die zelfhaat, zinloos immers, plaats maakt voor gewoon dankbaarheid over dat je wieg op de goede plek heeft gestaan.

    Tot slot adviseer ik Julian Schaap te matigen met bijvoeglijke naamwoorden.

  6. Profielbeeld van R.Sörensen
    R.Sörensen

    Paul Rösemuller verliet zijn Rotterdamse huis (ergens ten zuiden van de Vierambachtstraat) toen zijn vrouw zwanger werd. Logisch hij had zich net als zeer politiek bewuste stakingsleider geprofileerd en daarna was linksdoen in de praktijk niet meer nodig. Hij verhuisde naar Het Gooi geloof ik.

    De bevoorrechte witte wetenschapper onderschrijft alle kritiek door zich afzijdig te houden.

  7. Profielbeeld van Julian
    Julian

    Bedankt voor alle kritische reacties! Ik wilde eerst los alle reacties beantwoorden, maar een reactie aan allen lijkt me mooier.

    Laat ik allereerst herhalen dat ik De Sleutel van Rotterdam een heel leuk initiatief vind. Er mag wat mij betreft best een steuntje in de rug komen voor gezinnen die twijfelen of Rotterdam wel een goede vestigingsplek is (Marlies). Mijn kritiek richt zit tot het Kansrijke Wijken project en hoe deze doorklinkt in de promotie van De Sleutel, waardoor het een exclusief in plaats van inclusief Rotterdams welkomstcadeau wordt. Inderdaad Blue, een onderzoek naar de vraag of andere doelgroepen zich in het beeldmerk van De Sleutel werkelijk in kunnen vinden of niet, zou goed zijn. Ik denk echter niet dat mijn ‘eigen roomwitte levensstijl’ het zicht me belet, maar simpelweg dat (zelf)herkenning fundamenteel is voor deelname. In een multiculturele stad als Rotterdam lijkt het me dus altijd zaak representatieve beeldmerken te creëren.

    Ik kan zeggen dat het met de zelfhaat wel meevalt. Ook ben ik zeker niet vies van hoogopgeleiden (Loek). Ik ben erg blij te zien dat meer hoogopgeleiden ervoor kiezen in Rotterdam te blijven in plaats van te verhuizen naar randgemeentes of Utrecht, Leiden en/of Amsterdam. Inderdaad is het goed om dankbaar te zijn dat je wieg op de goede plek heeft gestaan (Karin). Maar in plaats van bij die dankbaarheid te blijven hangen, lijkt het mij goed om vervolgens te zorgen dat andermans wieg ook op een mooie plek staat. Het lijkt me dus niet verkeerd om vanuit die geprivilegieerde positie te zien dat het grootste deel van de hoogopgeleiden in Rotterdam (en elders in NL) wit zijn en dat dat misschien niet wenselijk is. Wenselijkheid wil in dit geval niet zeggen dat het deze witte Nederlanders niet gegund is (‘zelfhaat’), het wil zeggen dat het andere niet-witte Nederlanders ook gegund zou moeten worden. Zie ook de recente discussie over het extreem lage aantal vrouwelijke hoogleraren. Dat vind ik ook een probleem, terwijl ik echt (voor zover ik weet) geen probleem heb met mijn eigen mannelijkheid en/of mezelf in de toekomst ook graag werkzaam zie aan de universiteit.

    Voor allen die geïnteresseerd zijn in sociologische verbeeldingskracht raad ik “The Sociological Imagination” van C. Wright Mills aan. En de suggestie om dergelijke stukken op Vers Beton te beschouwen als opiniestukken en niet als ‘harde’ peer-reviewed wetenschap.

Reageren is voorbehouden aan Vers Beton-supporters. Meld je hier aan als supporter of log in.