Stedelijke ontwikkeling & architectuur1 december 2015

Ongelijkheid, gentrificatie en de stad

Wereldwijd leven steden op, maar deze stedelijke renaissance verhult een toenemende ongelijkheid. Volgens Brian Doucet, hoofddocent Urban Studies aan de Erasmus University College, is Rotterdam hier één van de beste voorbeelden van.

Beeld: Nikos ten Hoedt

We leven in het tijdperk van steden. Meer dan de helft van de wereldbevolking woont in stedelijke gebieden en dat aandeel zal blijven toenemen in de komende decennia. En dat terwijl steden gedurende een groot deel van de twintigste eeuw juist plaatsen waren waar mensen uit weg probeerden te komen. Vervuiling, criminaliteit en verval brachten miljoenen mensen ertoe om een beter leven te zoeken in buitenwijken en groeikernen. Ver van de problemen van de stad.

Kenniseconomie

Tegenwoordig staan steden in het middelpunt van de kenniseconomie. De industrie is grotendeels verdwenen uit de stadscentra, daarom zijn deze schoner en gezonder geworden voor bewoners. Vroegere fabrieken en pakhuizen werden lofts, winkels en galeries. Steeds meer hoogopgeleide professionals kiezen voor wonen in de stad. Zij worden aangetrokken door de sociale en culturele activiteiten die de stad te bieden heeft en willen niet te ver van hun werk wonen, om de lange files te vermijden. Zij gebruiken hun energie, vaardigheden en creativiteit om de steden tot betere plekken te maken om in te wonen.

Stedelijk beleid is erop gericht om de stad actief vorm te geven voor de middenklasse. Als gevolg daarvan zijn veel stadswijken veiliger en openbare ruimten schoner geworden en zijn historische gebouwen gerestaureerd. Of het woord ‘gentrificatie’ –zoals in Rotterdam-, wordt gebruikt of niet, het is standaardbeleid geworden voor het opnieuw vormgeven van de stad.

No-go zones

Rotterdam is een van de beste voorbeelden van de stedelijke renaissance. Na een lange periode van bevolkingsafname is sinds 2008 het aantal inwoners weer aan het groeien. In het stadscentrum zijn naast nieuwe iconische gebouwen zoals de Markthal en het Centraal Station, ook nieuwe luxe flats, elegante openbare ruimten en leuke winkelplekken te vinden. Bijna nergens anders in Nederland zie je dit.

Straten als de Meent worden actief omgevormd van karakterloze ruimten tot levendige plekken. Steeds meer nieuwe restaurantjes en cafés openen hun deuren en vele ervan, zoals de Fenix Food Factory, brengen de nieuwe stadsbevolking naar plekken die tot voor kort “no-go zones” waren. Voor wie zich kan permitteren in deze ruimten te wonen, werken en ontspannen, is er een steeds aangroeiende lijst van dingen om te doen.

Iconische vlaggenschepen

Maar dit is slechts één kant van de moderne stad. Hedendaagse steden vertonen toenemende armoede, uitsluiting en ongelijkheid. Terwijl het stadscentrum opnieuw wordt vormgegeven voor rijkere consumenten, raakt de armoede verborgen en wordt verdrongen naar de marge. Rotterdam is natuurlijk niet uniek.

Ondanks de invloed van kunstenaars en hipsters, Wall Street en het beroemde High Line Park in het westen van Manhattan, leeft bijna de helft van de New Yorkers op of onder de armoedegrens. Dit komt neer op ongeveer vier miljoen mensen. In het gentrificerende Shoreditch, dat onlangs het toneel was van protesten tegen de gentrificatie, leeft 49% van de kinderen onder de armoedegrens.

De renaissance sluit meer en meer stadsbewoners uit

Hou in gedachten dat terwijl de renaissance van de Rotterdamse binnenstad wordt toegejuicht, 53 van de 76 wijken van de stad een gemiddeld inkomen hebben dat lager ligt dan het nationale niveau van €34.200. Het gaat dan vooral om wijken in de deelgemeenten Delfshaven, Noord, Feijenoord (met uitzondering van de Kop van Zuid en Wilhelminapier), Hoogvliet en Charlois (met uitzondering van de kleine enclave Charlois Zuidrand, waar slechts 140 mensen wonen).

Er is een grote afstand tussen de stedelijke renaissance die plaatsvindt in en rond het stadscentrum en de dagelijkse uitdagingen in deze wijken en van de mensen die er wonen. Nieuwe iconische vlaggenschepen zoals de Markthal hebben wereldwijd de aandacht getrokken, maar de prijzen daar zijn simpelweg te hoog voor veel gewone Rotterdammers.

Dit is de ironie van de steden in de 21e eeuw: hun renaissance wordt steeds meer toegejuicht en gepromoot, terwijl het succes daarvan meer en meer stadsbewoners uitsluit.

Rijke stad, arme bevolking

Ongelijkheid en polarisatie manifesteren zich in steden op een extreme en dramatische manier. Een korte wandeling in Rotterdam-Zuid laat die werkelijkheid zien. Op de Wilhelminapier bedraagt het gemiddelde gezinsinkomen €37.800. Loop over de iconische Rijnbrug naar Katendrecht en dat bedrag daalt met €10.000 euro. Als je verder loopt tot in de Afrikaanderwijk kom je in een buurt waar het gemiddelde gezinsinkomen daalt tot €23.500. Dat is 31% lager dan het nationale gemiddelde en deze wijk is een van de armste wijken van Nederland.

Deze polarisatie is niet op een natuurlijke manier tot stand gekomen: de Wilhelminapier heeft een centrale plaats in het Rotterdamse beleid om rijkere bewoners naar de stad te lokken. Zoals een gemeenteambtenaar mij vertelde tijdens mijn onderzoek in de stad: “Het probleem met Rotterdam is dat het een rijke stad is met een arme bevolking.” Het antwoord van het beleid in Rotterdam en in soortgelijke steden over de hele wereld, was de verkoop van sociale woningen, de bevordering van gentrificatie en het aanmoedigen van de bouw van dure woningen voor de nieuwe stedelijke middenklasse.

Remake van de stad

Hierdoor wordt het hedendaagse concept van “leefbaarheid” een subjectief en uiterst omstreden thema. Stedelijke leefbaarheid voor de middenklasse is gericht op het creëren van aantrekkelijke plekken, faciliteiten, gelegenheden tot consumptie (zoals boetieks en cafés), culturele evenementen enzovoort.

Dit verschilt fundamenteel van leefbaarheidsthema’s voor de arbeidersklasse of de stedelijke armen. Leefbaarheid voor hen kan gericht zijn op de beschikbaarheid van betaalbare huurwoningen van goede kwaliteit of op toegang tot banen in wijken waar de primaire werkgelegenheid (zoals fabricage en havenactiviteiten) verdwenen is. Gezinnen die worstelen met het betalen van de huur en het te eten geven van hun kinderen, hebben minder interesse en minder gelegenheid om geld uit te geven in de nieuwe boetieks en cafés aan de Meent of Nieuwe Binnenweg.

Wie profiteert er van die remake van de stad?

De hedendaagse stedelijke renaissance met nadruk op levenskwaliteit en leefbare steden is in het beste geval een selectieve interpretatie van die termen. In het slechtste geval een actieve remake van de stad voor sommigen, die rechtstreeks ten koste gaat van anderen die hierdoor uit hun woonomgeving verdreven worden. Dit roept een belangrijke vraag op waarover je politici of beleidsmakers zelden hoort: wie profiteert er van die remake van de stad?

Heropleving op twee snelheden

Hoewel er zich een paar doorsijpeleffecten kunnen voordoen, zijn de behoeften van de stedelijke middenklasse en van de meerderheid van de Rotterdammers fundamenteel verschillend en vaak tegengesteld.

In steden als Rotterdam maken de gereanimeerde en gegentrificeerde kernen zich economisch en sociaal los van de rest van de stad. Er vindt een heropleving op twee snelheden plaats. Dit is geen natuurlijk proces, het stedelijk beleid geeft de stad opnieuw vorm op een steeds meer gepolariseerde manier. Amerikaans wetenschapper Peter Eisinger zegt hierover: “Een stad bouwen als plek van vermaak is een heel andere onderneming dan een stad bouwen om te voldoen aan de behoeften van de bewoners.”

De Britse geograaf Tom Slater betoogt dat er niets natuurlijks is aan gentrificatie en omschrijft steden als “arena’s voor politieke strijd”. Vanuit dat perspectief bekeken is de huidige heruitvinding van het Rotterdamse stadscentrum een conflict over wie er toegang heeft tot de stad.

De resultaten kunnen dramatisch zijn

Als een voorheen arme wijk in de binnenstad gentrificeert lost dit de problemen van de armoede niet op, maar verplaatst die problemen zich slechts. We horen dat de toekomst aan de steden is. De huidige stedelijke renaissance wordt toegejuicht omdat zij van steden betere plekken maakt voor degenen die het zich kunnen permitteren om er te wonen en te ontspannen.

Als het aankomt op de gebouwde omgeving, de openbare ruimte of het imago van de stad, kunnen de resultaten dramatisch zijn. Nieuwe winkels, luxe flats en elegante openbare ruimten zullen aantrekkelijke plekken vormen om te vertoeven. Maar ze zorgen niet voor een duurzamer, rechtvaardiger en welvarender stad voor iedereen die er thuis wil kunnen komen.

vertaald uit het Engels door Jos Moortgat

De sectie Stedelijke Ontwikkeling & Architectuur wordt mede mogelijk gemaakt door AIR, het Architectuur Instituut Rotterdam. (meer info)

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:armoede, Doucet, Gentrificatie, Gentrification, ongelijkheid, Rotterdam, Rotterdamse Renaissance, stad en stedelijke renaissance

Sectie: Stedelijke ontwikkeling & architectuur

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *