Voor de harddenkende Rotterdammer

De gedragsregels in de huidige maatschappij lijken niet altijd even duidelijk meer te zijn. In de 16e eeuw reageerde Erasmus op een dergelijke toestand met een boek over gedragsregels voor kinderen. En daar kunnen we vandaag de dag nog een hoop uit leren.

Erasmus
Verplaatsing van het beeld Erasmus van de Coolsingel naar het Grotekerkplein. Beeld door: beeld: Lex de Herder

Wie de media volgt, merkt dat de onduidelijkheid en ergernis groeien over hoe we ons moeten gedragen in een samenleving die niet alleen cultureel pluriform is, maar die ook via de digitale kanalen allerlei ongewenst gedrag mogelijk maakt. Of het nu gaat over asielzoekerscentra, over de gebeurtenissen in Keulen tijdens de jaarwisseling, de hatelijkheid in de sociale media, de Tweede Kamer of gewoon op straat: het lijkt of we niet goed meer weten hoe we ons moeten gedragen in een maatschappij waarin vanzelfsprekendheden op losse schroeven zijn komen te staan. Kortom, we lijken niet meer te weten hoe het hoort.
Dit jaar vieren we het 550ste geboortejaar van Desiderius Erasmus Roterodamus, afkomstig dus uit Rotterdam zoals hij zelf aangaf. Daar werd hij geboren in 1466. Rotterdam was toen nog een dwerg tussen de buursteden Delft, Gouda en Dordrecht, maar beschikte wel al over alles wat een stad nodig heeft. Als zijn moeder hem meegenomen zou hebben voor een wandeling door het stadje aan de Rotte, zou de kleine Gerrit aan de ene kant de Grote Kerk zien, die in deze periode onder de naam Sint Laurenskerk ingewijd zou worden, en kijkend naar de andere kant de Grote Markt. Met kleine stapjes lopend over de Hoogstraat naar het oosten kon het jongetje een kijkje nemen bij de bedrijvigheid rond de sluis in de Rotte en aan de andere oever bij de drukte in en rondom het toenmalige stadhuis/gasthuis (op de plek van de huidige bibliotheek), waar het politiek en economisch beleid voor de stad werd bepaald. Geen wonder dat Erasmus later een liefhebber is geworden van het stedelijk leven: zijn eerste indrukken zijn erdoor gevormd. Misschien wilde hij met de toevoeging Roterodamus vooral aangeven dat hij niet van het platteland kwam.

Een Europees modewoord

Erasmus heeft geleefd als een reizende schrijver die volop profiteerde van de boekdrukkunst die zich in die tijd ontwikkelde. Een van de bestsellers die hij uitgaf was getiteld De civilitate morum puerilium, wat ‘over beschaafde manieren voor kinderen’ betekent. Het boekje beleefde 130 heruitgaven en werd vanuit het Latijn vertaald in onder meer het Duits, Frans, Tsjechisch en Nederlands. Het woord civilitate was enige tijd zelfs een Europees modewoord. De socioloog Norbert Elias laat zijn hoofdwerk over het civilisatieproces zelfs beginnen met dit werk van Erasmus. Volgens Elias voorzag het boekje in een maatschappelijke behoefte aan duidelijke gedragsregels in een tijd van grote veranderingen. Rond 1500 groeiden de steden, kwamen mensen dichter op elkaar te wonen en kregen meer met elkaar te maken. Elias ziet de ontwikkeling van een samenleving met hoofs gedrag naar een leefwereld waarin mensen zich beschaafd (civilitate) moeten leren gedragen.
In zijn etiquette voor kinderen in de stad bespreekt Erasmus op een toegankelijke en vrijmoedige manier allerlei vormen van gedrag. Hij behandelt onder meer de juiste manier om je neus te snuiten, de tafelmanieren – “pak niet als eerste een gerecht dat net is opgediend” en “het is boers om je vingers in de saus te dopen” – en andere regels voor goed gedrag: “het is onbehoorlijk iemand te groeten die bezig is te wateren.” Alles wordt bij naam genoemd: elkaar met veelzeggende blikken aankijken, winden laten, emoties uiten en ook kledingvoorschriften. Basis van al deze nieuwe gedragsregels voor stedelijk leven is dat je oog moet hebben voor de ander. Je moet schaamtegevoel ontwikkelen, omdat het ongeremd doen en laten wat je wilt niet meer is zoals het hoort. Beschaafd gedrag uit zich in het besef dat je je plaats weet, let op je omgeving en rekening houdt met wat anderen van je vinden.

“het is boers om je vingers in de saus te dopen”

Je driften reguleren

De nieuwe beschaafde omgangsvormen leidden er toe dat allerlei ‘driftig’ gedrag verdwijnt uit het openbare leven. De leefwereld van de mensen uit de 16de eeuw werd kleiner en ze kregen meer geheimen. Van veel gedrag werd gezegd: dat doe je maar thuis, in ieder geval niet in het openbaar. Met name jongens en mannen moesten leren hun driften te reguleren. Erasmus schrijft dat een jongen niets mag doen waar een meisje hem geen toestemming voor geeft. De wereld waarin volwassenen en kinderen, mannen en vrouwen heel open en ongeremd met elkaar omgingen, verdween in die overgangsperiode van 1500 – 1700.
Hoewel Erasmus in zijn boekje niet veel aandacht besteedde aan de onderlinge agressie in de samenleving, pleitte hij in het algemeen voor een gematigde en vreedzame houding naar elkaar. Het normale gedrag van een ridder, “plunderen, kerken verwoesten, pelgrims aanvallen, weduwen en wezen onderdrukken, en met genoegen onschuldigen verminken”, kon echt niet meer. Ook het leven van de burgers in de steden was doortrokken van ruzies, haat en genot in het pesten van anderen. Bij gebrek aan sterk centraal gezag in die tijd, moesten mensen zichzelf opvoeden in hun alledaagse gedrag. Erasmus beschreef dit voorbeeldig gedrag in zijn Civilitate dat twee eeuwen een standaardwerk zou zijn. Misschien inspireert het vieren van zijn geboortejaar tot een nieuwe Erasmus in stedelijk Rotterdam. De tijd is er rijp voor.

Erasmus in Rotterdam
In 2016 viert Rotterdam het 550e geboortejaar van Desiderius Erasmus Roterodamus. Vers Beton staat een jaarlang stil bij de betekenis van zijn gedachtengoed voor het hedendaagse Rotterdam.
Deze serie komt mede tot stand dankzij een financiële bijdrage van de gemeente Rotterdam. Wat betekent dit?

Vers Beton heeft jouw support nodig!

Voordat je verder leest: Vers Beton kan alleen blijven bestaan dankzij support van onze lezers. Maak jij ook onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk?

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Jacques Börger

Jacques Börger

Jacques Börger (1955) is historicus en woont sinds 1998 in Rotterdam. Jacques is verantwoordelijk voor de communicatie en marketing van Museum Rotterdam en schrijft regelmatig stukjes over Rotterdam en haar geschiedenis.

Profiel-pagina
anne2

Anne Jongstra

Anne Jongstra (1964) ziet zaken graag in historisch perspectief. Hij is geboren en getogen in Rotterdam, studeerde in de jaren tachtig geschiedenis in Utrecht en werkt nu voor het Stadsarchief Rotterdam.

Profiel-pagina
Lees 7 reacties
  1. Profielbeeld van Jan Verkerk
    Jan Verkerk

    Ik (en vele oudere Rotterdammers met mij ) herken de ideeën van Erasmus in hetgeen mijn ouders mij bijbrachten, ze noemden het opvoeding. U hoeft mij dus niet aan te spreken maar doet dit wel, waarom om de hete brei heen draaien?
    Schrijf niet: “we lijken niet meer te weten hoe het hoort” verwijzend naar Keulen alsof U beiden niet weet wat daar de oorzaak was. Verwijs ook niet naar de jeugd op de sociale media het zijn jongeren die het al van jongs af aan zelf moesten uitzoeken met twee werkende ouders. Weet U nog de demo’s voor het recht op arbeid voor vrouwen?
    Het moest een socialistische heilstaat worden, eenieder zou gelijk zijn en zie waar we nu staan.
    Onze kinderen zijn ongewild de dupe geworden. Het zijn nu de jongeren met weinig arbeidsperspectief die zich nu op straat staande moeten houden tussen andere nationaliteiten met gebruiken die niet de onze zijn.

  2. Profielbeeld van Ferrie Weeda
    Ferrie Weeda

    Hoi Tim. Even de fact check van de ‘fact check’. Welk bewijs is er dat Erasmus al bij zijn geboorte Erasmus heette? Er zijn geen doopaktes of vergelijkbare bronnen. Op het door jou aangehaalde Wikipedia (…) wordt verwezen naar Hans Trapman, Erasmus, leven en werk, in: Erasmus in beeld (Rotterdam 2008), blz. 13-33, aldaar blz. 14. Hier lees ik dat Erasmus’ vader zeer gecharmeerd was van de heilige Erasmus. Vervolgens: “Het is dus zeer waarschijnlijk dat hij zijn zoon Erasmus noemde.” Niet heel overtuigend.
    Wie is trouwens “dé Erasmuskenner van de bibliotheek?”

    1. Profielbeeld van Melissa van Amerongen
      Melissa van Amerongen

      Dat moet Adrie van der Laan zijn, toevallig verschijnt later vandaag een artikel over hem en de Erasmuscollectie op de site, waarin we Gerrit ook weer zullen tegenkomen. :)

  3. Profielbeeld van Ype Akkerman
    Ype Akkerman

    Erasmus heeft onze stad veel te zeggen, zeker als het gaat om het overbruggen van tegenstellingen en ten aanzien van de kwaliteit van leven en de toekomst van de vele kinderen en jongeren die hier opgroeien. Daarom is het boekje ‘beschaafde manieren’ verplichte kost voor iedereen die zich inzet voor de jeugd, net als overigens Erasmus’ Opvoeding van Kinderen. Zou het niet mooi zijn als Rotterdam over zeg 15 jaar bekend zou staan als een stad waar je je kind graag op laat groeien? En dat dan een van de verklaringen daarvoor is dat de velen die zich inzetten voor de jeugd doortrokken zijn van de ideeën van Erasmus over opvoeding en vorming van de Rotterdamse jeugd? Dat zou nog eens mooie city-marketing zijn.

Reageren is voorbehouden aan Vers Beton-supporters. Meld je hier aan als supporter of log in.

Advertentie

Logo_giraffe_01_600x500