Kunst & Cultuur18 maart 2016

“De stad is een onderling verbonden organisme; dat besef is belangrijker dan ooit”

Een dubbelinterview met Julian Maynard Smith (Station House Opera) en Jan Maas (Leeszaal West)

Waar ontmoeten mensen van verschillende achtergronden elkaar nog in de stad? En hoe kan kunst daaraan bijdragen? Met die vragen houden Julian Maynard Smith (Station House Opera) en Jan Maas (vrijwilliger Leeszaal West) zich dagelijks bezig. Een gesprek tussen twee verbinders. 

In gesprek in Leeszaal West Beeld: Willem de Kam

Aan de robuuste houten leestafels in Leeszaal West ontmoet Julian Maynard Smith (artistiek directeur van het Londense performancecollectief Station House Opera) gastheer Jan Maas, al jaren een betrokken vrijwilliger. De Leeszaal blijkt een van Julians favoriete plekken vin de stad. “Een ontmoetingsplek die gesloten werd door de stad, en heropend is door burgers. Dat is precies waar Dominoes over gaat: bewoners die de stad overnemen, voor één dag.”

Aanstaande zondag loopt een route van 3 kilometer aan kniehoge betonnen dominostenen dwars door Rotterdam. De stenen steken wegen over, gaan door ramen naar binnen, klimmen over objecten en voeren al ‘spelend’ door de stad. Uiteindelijk niet langs de Leeszaal; die route bleek te lastig. Wel van de Leuvehaven door het Baankwartier naar de levendige Witte de Withstraat, om via het Oude Westen te eindigen op het Schouwburgplein.

Dominoes wordt uitgevoerd door 250 vrijwilligers – ‘ambassadeurs’, zegt Julian. Ze komen vanuit allerlei verschillende achtergronden en wijken. Waar zij die ene dag samen iets maken uit liefde voor de stad, gebeurt dat in Rotterdam West al vele jaren. Dat is het fundament waarop Leeszaal West een succes werd.

Julian Maynard Smith Beeld: Willem de Kam

Jullie hebben hetzelfde doel: mensen, culturen en verschillende lagen in de samenleving verbinden. Hoe bereik je dat?

Julian Maynard Smith:Onze eerste Dominoes deden we in Londen in 2009. Er was een wedstrijd uitgeschreven voor een kunstwerk dat allerlei verschillende evenementenlocaties in Oost-Londen moest verbinden. Een enorm gebied met arme arbeiderswijken, maar ook het nieuwe financiële centrum en werelderfgoedlocatie Greenwich. Ons idee was om die verschillende soorten ruimte te aan elkaar te koppelen met de dominostenen, snap je? Vooral om een punt te maken: de stad is een onderling verbonden organisme. Ik denk dat dat besef nu belangrijker is dan ooit. De stad raakt steeds strikter gescheiden: armere en rijkere delen, wonen en werken.”

Jan Maas: “Ook in Rotterdam doorkruist Dominoes inderdaad hele verschillende delen, dat zie ik zo op de plattegrond. Ik vind het een mooi idee.”

“Hier in West is juist sterke binding. Er is in deze wijk een lange traditie van het samenbrengen van verschillende groepen. Dat is 35 jaar geleden gestart door studenten en hoogopgeleide mensen die hier in de laaggeprijsde wijken woonden. Zij hadden het politiek belang om iets voor de buurt te doen. Die traditie is er nog steeds.”

Hoe belangrijk is de publieke ruimte voor de verbinding in een stad?

Jan: “Publieke plekken zijn zó belangrijk voor een stad. Een aantal jaar geleden heeft de stad bijna alle openbare bibliotheken gesloten. Als reactie hebben we Leeszaal West met bewoners geopend. Natuurlijk kun je ook boeken meenemen of brengen. Maar het gaat er juist om dat je elkaar hier kunt ontmoeten. Dat is veel belangrijker.”

Julian: “Ja, ontzettend! Een van mijn lievelingsboeken is The Death and Life of Great American Cities. Daarin wordt precies beschreven wat jij zegt. Steden overleven of gaan ten onder, afhankelijk van hoe de buurten als samenleving functioneren.”

“In Londen ontstaat steeds meer scheiding tussen arm en rijk, doordat iedere vierkante meter iemands eigendom is. Het lijkt vrije ruimte, omdat er bijvoorbeeld mensen skateboarden, maar je mag er niet doen wat je wilt. Het hele idee van commons, ruimte die van iedereen is, dat is verdwenen.”

“Dominoes is een manier om de stad terug te veroveren, als het ware. Voor één dag. Het is speels, simpel en mensen begrijpen direct wat er gebeurt. Kijk, er zijn honderden vrijwilligers die samen aan één gezamenlijke installatie werken die dag. Ze hebben allerlei verschillende achtergronden, leven in verschillende delen van de route, komen uit verschillende milieus. En samen máken we iets. Ze hebben iets met elkaar gemeen tijdens die ene dag.”

De route van Dominoes Beeld: Willem de Kam

Leeszaal West en Dominoes hebben één ding gemeen: veel enthousiaste vrijwilligers. Hoe bereik je hen?

Julian: “Er zijn 250 vrijwilligers die Dominoes in Rotterdam mogelijk maken. De Rotterdamse Schouwburg heeft hen verzameld door bij wijkorganisaties en buurtcentra aan te kloppen. Niet alleen waar de route van stenen loopt hoor, maar overal in de stad.”

Jan: “De honderd vrijwilligers waarop de Leeszaal draait, hebben ook verschillende achtergronden. Arm, rijk, verschillende culturen, beroepen en leeftijden. Maar veel werk is al voor ons gedaan door de sterke buurtorganisatie. Sinds de eerste Turkse en Marokkaanse families zich hier vestigden, is verbinding van de groepen in de buurt belangrijk geweest. Dat is waarom Leeszaal West hier een succes is geworden.”

Julian:Je kunt verbinding niet zomaar starten. Dat moet op een andere manier groeien, vanuit de local communities. En daarvan zijn we eigenlijk beiden afhankelijk. Het grootste deel van het werk voor Dominoes is door Rotterdammers gedaan. Marine en ik, wij komen met het artistieke deel. We krijgen alle verdere informatie van de locals. Kennis die wij niet hebben. Hoe het afsluiten van een weg in Nederland moet bijvoorbeeld. Het is een constante dialoog tussen – in dit geval – de Rotterdamse Schouwburg en ons. We maken het project echt samen.”

Hoe zorg je dat kunst niet alleen de usual hoogopgeleide mensen, maar echt iedereen bereikt?

Marine Thévenet, project manager van Station House Opera, mengt zich in het gesprek. Aanvankelijk ze zat verderop aan de tafel te werken, maar ze kan het niet laten haar ervaringen te delen.

Marine: “Heel opvallend vond ik dat er bij de briefings van vrijwilligers mensen waren die nog nooit een voet in de Schouwburg hadden gezet. Met Dominoes bereikt de Schouwburg dus een heel nieuw publiek. Die groep mensen is ook geïnteresseerd in kunst en in deelnemen aan zo’n performance, vooral omdat het zo verbonden is met de identiteit van Rotterdam. Mensen doen mee omdat ze van Rotterdam houden en iets moois in en vóór de stad willen doen.”

“Bovendien bereik je veel meer mensen dan alleen de vrijwilligers. Iedereen van de Schouwburg, maar ook iedereen van de RET, omdat de trams even moet stoppen waar Dominoes de straat kruist. Ze zijn er waarschijnlijk een beetje door geïrriteerd (lachend). En alle mensen op de plekken waar de lijn langsloopt – alle winkels, alle partners – al deze honderden mensen zijn er onderdeel van. Het is een simpel spel, in de loop van de dag begrijpen mensen de connecties.”

Kunnen lokale projecten zomaar in een andere stad werken?

Julian: “De eerste stad waar Dominoes níet kan, moet ik nog vinden. De kunst is om levendige, dichte plekken te vinden waar veel gebeurt. Dat is toch al in vijftien steden gelukt. Rotterdam was niet makkelijk door alle brede wegen. De tram stoppen, dat is kennelijk nogal een ding hier.”

Jan: “Nou, voor Leeszaal West is copy-paste niet mogelijk, denk ik. Er komen weleens andere initiatiefnemers vragen ‘wat hebben jullie precies gedaan, dan kopiëren we dat naar onze buurt’. Maar dat kan niet. Er is 35 jaar investeren in sociale cohesie in West aan de Leeszaal vooraf gegaan.”

Julian:Maar Dominoes is ook daardoor elke keer weer anders hoor. Een nieuwe stad heeft nieuwe mensen, andere regels, onderhandelingen en reacties. Het project benadrukt de verschillen tussen landen en steden in Europa. Dat vind ik ook heel verrijkend.”

Jan Maas Beeld: Willem de Kam

Dominoes is hier maar voor één weekend. Kan zo een tijdelijk project de stad beïnvloeden?

Julian, lachend: “Ah, you’re asking if art can change the world! Dat is een moeilijke vraag. Ik weet het niet. Dominoes heeft die dag zelf effect, maar het blijft mensen ook daarna nog bij. Ze voelen zich verbonden met hun stad, komen ergens waar ze niet vaak komen, praten met mensen die ze niet eerder ontmoet hebben, de stad voelt voor even, werkt voor even als één geheel. Misschien maakt het mensen bewuster.”

Marine: “Natuurlijk is het maar één dag, zelfs maar een half uur. Maar alle 250 vrijwilligers máken iets met elkaar. Ze zijn samen moe, hebben de hele dag samen met de blokken gesjouwd. Die fysieke, gedeelde herinnering is heel sterk. Dat, en de trots op waar ze deel van uit maken, blijft hen bij. Of het nou een half uur is, of een week lang.”

Dominoes vindt op 20 maart vanaf 13:00 uur plaats en is onderdeel van Festival De Keuze en Rotterdam viert de stad!.

Dit artikel is het eerste deel van een reeks dubbelinterviews met theatermakers en maatschappelijk betrokken Rotterdammers. De serie is tot stand gekomen in samenwerking met de Rotterdamse Schouwburg (wat betekent dit?).

Reageer of deel op Social Media

Tags:dubbelop, Jan Maas, Julian Maynard Smith, Leeszaal West, Rotterdam viert de stad!, Rotterdamse Schouwburg en station house opera

Sectie: Kunst & Cultuur

kaart: Leeszaal Rotterdam West, Rijnhoutplein, Centrum, Rotterdam, Nederland
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *