Stedelijke ontwikkeling & architectuur15 april 2016

Een ontzagwekkend verkeersplein pal naast de Oude Haven

…gelukkig is dat er nooit gekomen

Kleinpolderplein transformeert zaterdag tot ééndagspark, want dit snelwegknooppunt is wellicht op termijn overbodig door de nieuwe A4. Het is maar goed dat eenzelfde plein ter plekke van de Oude Haven er nooit is gekomen. Paul Groenendijk blikt terug op dit megalomane wederopbouwplan.

Een soort Kleinpolderplein in het centrum van de stad werd serieus overwogen. Daarom bleef dit gebied zo lang onbebouwd: een barrière tussen het eerste en tweede deel van de Hoogstraat. Beeld: Stadsarchief Rotterdam

Een ontzagwekkend verkeersplein in het drukke hart van Rotterdam: grootheidswaanzin van een doorgedraaide stedenbouwkundige? Integendeel. Het plan voor een groot verkeersplein midden in de stad was een prominent onderdeel van de wederopbouwplannen, maar is nooit gerealiseerd. Waarom niet? En welke ideeën passeerden de revue voor deze knoop werd doorgehakt?

De belangrijkste verbinding tussen noord en zuid moest het worden, de logische schakel tussen de Oranjeboomstraat, een nieuwe Willemsbrug en de Mariniersweg. Naarmate de planvorming rond de nieuwe oeververbinding langer duurde, werd het verkeersplein steeds megalomaner. Zowel het eerste Wederopbouwplan van stadsarchitect Witteveen als het Basisplan van zijn opvolger Van Traa gaf ruim baan aan het verkeer: auto, bus en tram. Witteveen zocht vooral oplossingen voor infrastructurele knelpunten als het Hofplein, Oostplein en het oude Beursplein, maar had ook een voorkeur voor brede boulevards. Het wegenstelsel stond in dienst van het monumentale stadsbeeld dat hij voor ogen had.

Van Traa ging nog een stap verder, met een plan dat vooral een schema van verkeerswegen en bestemmingen was. Ter vervanging van de verouderde Willemsbruggen was een nieuwe hangbrug voor het autoverkeer bedacht. Deze nieuwe oeververbinding van groteske afmetingen werd in spectaculaire artist’s impressions gepresenteerd: een driedubbele hangbrug van 250 meter lang, met twee delen voor het wegverkeer en één voor het spoorverkeer. De brug mocht het scheepvaartverkeer niet hinderen en zou relatief hoog boven het water komen. Om de auto’s dit hoogteverschil te laten overwinnen was een dubbele rotonde nodig. Het ingewikkelde verkeersplein kreeg de smalende bijnaam ‘het petroleumstel.’

“Een havenstad moet tunnels bouwen, geen bruggen”

Verkeerspleinplannen vertraagden centrumverbinding

In jaren vijftig werd er flink gediscussieerd over de nieuwe oeververbinding. In plaats van een brug kwam nu een tunnel in beeld. Onderzoeker Gerrit Plantema, de latere directeur Gemeentewerken, was groot voorstander van tunnels: een havenstad moet tunnels bouwen, geen bruggen. Ook bij de tunnelplannen was een verkeersplein nodig, zoals blijkt uit dit enthousiaste bericht in Het Vrije Volk van 30 oktober 1959: “Een ontzagwekkend verkeersplein in het drukke hart van Rotterdam: ziedaar waartoe de tunnel-ontwikkelingen op den duur moeten leiden. De plannen slaan waarschijnlijk wel alles wat er op dit gebied in Nederland tot dusver is gebeurd. Het plein gaat namelijk een stuk grond beslaan van een halve kilometer in het vierkant. En om u dan nog een indruk te geven van de maten van het verkeersplein: een halve kilometer is de afstand tussen het Centraal Station en een punt ongeveer honderd meter op de Westersingel.”

Begin jaren zeventig veranderden de inzichten opnieuw. Een brug was toch beter, als waardevol element in het stadsbeeld. Het ingewikkelde verkeersplein bleef echter noodzakelijk, getuige het nog steeds enthousiaste Het Vrije Volk van 22 augustus 1970: “Het verkeersplein bij de Blaak, 300 meter in doorsnee met een ‘vrij’ middenterrein van bijna 2 hectare, krijgt daarom doorgaand verkeer boven en onder zich. (…) Het verkeersplein, dat ook dient om het verkeer weer op straatniveau te brengen (een spiraal of slakkenhuis), is alleen te bereiken vanaf de Mariniersweg en de Blaak.”

Een driedubbele hangbrug en een immens verkeersplein waren kort na de oorlog ter plaatse van de Oude Haven geprojecteerd. Zelfs het Witte Huis moest wijken. Beeld: Stadsarchief Rotterdam

De verkeerspleinplannen frustreerden de ontwikkeling in de omgeving van de markt, maar waren vooral funest voor de verbinding tussen het centrum en het tweede deel van de Hoogstraat. Zolang er geen besluit werd genomen, bleef het gebied onbebouwd. Terwijl de plannen om de Hoogstraat af te maken al in 1955 bestekklaar waren: een bouwblok bij de Kipstraat en één tegenover het Twaalfprovinciënhuis.

Eindelijk een écht centrum

In de jaren zeventig verdween het idee van een ingewikkeld verkeersplein snel uit beeld. Pas dertig jaar na de gemaakte plannen werd de eerste bebouwing in de kale vlakte van de Hoogstraat gerealiseerd, met de nieuwe bibliotheek en het Kiphofcomplex. In 2014 is hier met de bouw van de Markthal en het Blaakhavencomplex eindelijk een écht centrum gecreëerd. De auto wordt langzaam maar zeker verder teruggedrongen uit de stad.

Wederopbouw Rotterdam
Exact 75 jaar na de start van de wederopbouw schenkt Vers Beton aandacht aan de ontwikkelingen die Rotterdam maakten tot de stad die het nu is. De kenmerkende wederopbouwarchitectuur ondervindt met name de laatste jaren een herwaardering. In samenwerking met Platform Wederopbouw Rotterdam maken we een serie over de vaak nog verborgen verhalen achter de wederopbouwperiode.

De sectie Stedelijke Ontwikkeling & Architectuur wordt mede mogelijk gemaakt door AIR, het Architectuur Instituut Rotterdam. (meer info)

Reageer of deel op Social Media

Tags:75 jaar wederopbouw, Kleinpolderplein, Oude Haven, verkeer, verkeersplein en wederopbouw

Sectie: Stedelijke ontwikkeling & architectuur

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *