Oude Koeien5 april 2016

Meerderheid van minderheden

Rotterdam is uitgegroeid tot het thuis van een meerderheid van minderheden. In de ‘superdiverse’ stad leven mensen van veel verschillende levenswijzen. Net als nu waren er vroeger ook zorgen over hoe van deze bijzondere samenstelling één stadssamenleving te maken.

Met de komst van de gastarbeiders begon Rotterdam een stedelijke transformatie die leidt naar wat genoemd wordt een ‘superdiverse’ samenleving met een ‘meerderheid van minderheden’. Het bijzondere van zo’n samenleving zal zijn dat er geen dominante cultuur meer bestaat, iets waar in de geschiedenis nauwelijks best practices van te vinden zijn. Mogelijk dat het vervagen van de dominante manier van doen in de huidige eetcultuur al wel te zien is: het Hollandse samen aan tafel om zes uur met een maaltijd van aardappelen, vlees en groente is bij veel mensen al vervangen door een variatie van gerechten die op allerlei tijdstippen en in verschillende gezinssamenstellingen op allerlei locaties in huis worden genuttigd.

De laatste grote migratiebeweging begon eind jaren zestig van de vorige eeuw met de komst van gastarbeiders. Vanwege de ongekende economische groei gingen bedrijven in Nederland, in Rotterdam bijvoorbeeld Verolme en Van Nelle, op zoek naar goedkope en laagopgeleide arbeidskrachten en vonden deze in Spanje, Italië en wat later in Turkije en Marokko. Een tamelijk onopvallende groep jonge mannen belandde in Rotterdam en ging in pension in huizen, voornamelijk in de oude wijken rondom het centrum. Zij werden niet opgevangen door hun bedrijven, maar in eerste instantie door vrijwilligers die vonden dat je deze gastarbeiders niet aan hun lot mocht overlaten.

Turkse schoenpoetser op de Lijnbaan, 1977. Beeld: Lex de Herder

Veranderend straatbeeld

Alles was erop gericht dat ze tijdelijk in Nederland zouden blijven, dus werd er geen tijd besteed aan de integratie van deze mensen in de samenleving en het leren van de Nederlandse taal. De gastheer vond ook dat Nederlandse normen en waarden niet aan deze tijdelijke ingezetenen opgedrongen moesten worden. Onderling contact werd zo veel mogelijk vermeden, zeker waar het ging om ontmoetingen met vrouwen erbij. Maar de confrontatie in wijken als het Oude Westen, Crooswijk en de Afrikaanderwijk was niet te vermijden. In deze wijken werd de gastarbeider steeds meer gezien als een onwelkome vreemdeling die fysiek dichtbij woonde, maar sociaal heel ver weg was. In de Afrikaanderwijk vonden in de zomer van 1972 zelfs hevige rellen plaats waar heel Nederland van schrok. Een huurconflict tussen een Turkse huisbaas en een Nederlandse vrouw die ruimte bij hem huurde liep uit de hand en een hele lading ongenoegen in de buurt explodeerde. In een berucht geworden TV-reportage van Jaap van Meekeren werden er vergelijkingen getrokken met het Duitsland van de jaren dertig: “Het is ook geen Berlijn in de Kristallnacht van 1938, maar het doet er wel aan denken en dat is beschamend genoeg”, zei Van Meekeren met een bedrukt gezicht. Er was wat aan de hand in Rotterdam.

Toen gaandeweg de jaren zeventig duidelijk werd dat veel Italianen en Spanjaarden wel teruggingen naar hun land van herkomst, maar de Turken en Marokkanen niet, werd de groep arbeidsmigranten gezien als een serieus probleem voor Rotterdam en ging men haastig op zoek naar adequaat beleid. Door de gezinsherenigingen werd de groep nieuwkomers snel groter, en door de komst van Surinamers en allerlei andere groepen met een niet-westerse achtergrond ook nog meer divers. Door deze ontwikkelingen  veranderde het straatbeeld in Rotterdam, vooral in de oude wijken. De homogene arbeiderswijken transformeerden in heterogene stadswijken. De leefstijl van de verschillende groepen was zo anders dan die van de oudere bewoners dat er grote irritatie ontstond. De oorspronkelijke wijkbewoners vonden dat hun wijk in verval raakte: “De wijk verpaupert”, zoals een actievoerder in het Oude Westen opmerkte. En die bewoners wisten zich ook geen raad met de nieuwe winkels, waarvan het vaak onduidelijk was wat er verkocht werd en hoe de verkoop precies ging. Zoals iemand uit de Afrikaanderbuurt opmerkte: “Bij ons is het huissie, boompie, beessie en een mooi ameubelementje. De spullen hielden we schoon. Dat deden de Turken niet. Op vrijdag gingen ze inkopen doen: liepen die gasten langs de vuilniszakken.” (uit: J. Dekker & B. Stentsius, De Tafel van Spruit. Een multiculturele safari in Rotterdam, 2001)

Lees ookCategorieOude KoeienWie het verleden kent, begrijpt het heden beter. Jacques Börger en Anne Jongstra blikken maandelijks terug op gebeurtenissen in het verleden van Rotterdam.

Netjes naast elkaar

Door de gezinshereniging veranderde ook het gedrag van de uit Turkije en Marokko afkomstige arbeiders. Namen de mannen als alleenstaande gastarbeiders nog enigszins deel aan het openbare leven in de stad, toen hun vrouwen arriveerden sloten zij zich, en dan vooral hun vrouwen, steeds meer af van de anderen in de buurt. De mannen vonden dat hun vrouwen zo min mogelijk contact moesten hebben met de Nederlandse cultuur, die niet passend werd gevonden voor de vrouwen. Ook ging het geloof een grotere rol spelen in de levenswijze. Zo manifesteerde zich niet alleen een andere manier van doen, maar ook het uitdragen van een andere identiteit. En dat begon steeds meer te schuren met de moderne Nederlandse cultuur die het alledaagse leven nog domineerde.

Het idee groeide dat Rotterdam een multiculturele stadssamenleving moest worden waarin de leefstijlen netjes naast elkaar zouden bestaan. In de beleidsnota Migranten in Rotterdam uit 1978 staat het zo verwoord: “…dat er vanuit moet worden gegaan, dat migranten voor een langere periode in Rotterdam zullen wonen. Over twintig of dertig jaar weten we pas precies hoeveel migranten voorgoed gekomen zijn. Dat het er veel zullen zijn, staat vast. De feiten wijzen het nu al uit. Ondertussen moet niet worden afgewacht.”

De geschiedenis van de ‘superdiverse’ stad is nog maar net begonnen

Twintig jaar later was dit veranderd in een actievere opzet: “Het doel is om migranten betere arbeidskansen te bieden en de voorzieningen in Rotterdam meer in overeenstemming te brengen met de veranderde samenstelling van de bevolking.” Dat was in 1998, de weg naar een andere samenleving leek ingeslagen. Korte tijd later begonnen mensen zich te realiseren dat er meer aan de hand was. Paul Scheffer zette de situatie op scherp in zijn in het jaar 2000 geschreven artikel over het “multiculturele drama.” Hij vroeg zich af waarom we het ons veroorloven om te zien hoe hele generaties allochtonen mislukken. Waarom denken we dat het vanzelf wel goed zal komen, vroeg hij zich af. Een nieuwe fase in de verandering van de stedelijke samenleving was begonnen. Maar Scheffer redeneerde nog wel vanuit één dominante cultuur, waarin de andere culturen geïntegreerd moesten raken.

Heden ten dage lijkt ook dat idee achterhaald, want de feitelijke situatie is dat steden als Amsterdam en Rotterdam nu gekenmerkt worden door het bestaan van een groot aantal verschillende levenswijzen naast en door elkaar, waardoor er geen sprake meer is van één overheersende cultuur, maar een meerderheid van minderheidsculturen. De actuele vraag is: hoe maak je van deze bijzondere samenstelling één stadssamenleving? Het beantwoorden van die vraag houdt ons dagelijks bezig,  de geschiedenis van de ‘superdiverse’ stad is nog maar net begonnen.

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:diversiteit, gastarbeiders, immigratie en stadssamenleving

Sectie: Oude Koeien

kaart: Afrikaanderwijk, Rotterdam, Nederland
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *