Stedelijke ontwikkeling & architectuur15 juni 2016

De bouwkundige schoonheid van Diergaarde Blijdorp

Architectuurrondleiding met aandacht voor het totaalontwerp van Van Ravesteyn

In 1939 ontwierp Sybold van Ravesteyn Diergaarde Blijdorp als één geheel. Het totaalontwerp in neobarokke stijl zorgt ervoor dat niet alleen de dieren in Blijdorp de moeite van een bezoek waard zijn.

Beeld: Daphne van Drenth

In 1938 kreeg Van Ravesteyn de opdracht een dierentuin te ontwerpen in de Blijdorpse polder. De oude diergaarde in het centrum van de stad moest wijken voor bebouwing. Voor het eerst in de geschiedenis werd er één totaalplan gemaakt voor de huisvesting van dieren en planten. De tuin, het hekwerk, de entree, het dienstterrein, de verblijven en de stallen: allemaal zijn ze onderdeel van Van Ravesteyns gesamtkunstwerk. Daarbij combineerde hij uitgangspunten van het Nieuwe Bouwen – onder andere een basis van staal en beton – met een persoonlijke voorkeur voor zwierige vormen. Niet de functionele, strakke stijl die in de jaren ’30 de toon zette, maar gebogen lijnen, ronde vormen en ornamenten typeren zijn ontwerp. In zijn vooruitstrevende plan combineerde hij functie met visuele schoonheid door diverse schilders en beeldhouwers bij het ontwerp te betrekken. Het resultaat werd voor het eerst gepresenteerd in december 1940, toen Diergaarde Blijdorp de deuren opende. Op 18 juni opent de diergaarde haar deuren voor een speciale architectuurrondleiding tijdens de Dag van de Architectuur.

Inmiddels is Diergaarde Blijdorp vernieuwd. Het masterplan uit 1987 zorgde voor een structurele verandering als gevolg van nieuwe inzichten en vereisten in relatie tot dierenwelzijn. Landschapsarchitectuur is daarbij het uitgangspunt en bebouwing ondergeschikt. Zowel dieren als bezoekers beleven een zo natuurlijk mogelijk nagebootste omgeving. Sinds 2004 telt de diergaarde maar liefst 21 monumenten. Een deel daarvan is gerestaureerd, zoals de monumentale entree, het oude giraffenverblijf, de naastgelegen theeschenkerij en de linkervleugel van de Rivièrahal. Tijd om het resultaat en de gemaakte keuzes met het publiek te delen, vindt Diergaardewoordvoerder Constance Alderlieste.

“De monumenten werden opgeknapt en aangepast aan moderne eisen”

“De entreepartij, de dikhuidenvleugel in de Rivièrahal en het nieuwe leeuwenverblijf zijn de highlights van de tour”, vertelt Alderlieste. “Helaas kunnen we in een uur lang niet alles laten zien.” Op de oude tekeningen is te zien dat de belangrijkste stenen gebouwen van Van Ravesteyn duidelijk gesitueerd zijn op een centrale as. Achter elkaar bevonden zich het berentheater, het roofdierengebouw, de Rivièrahal, de in 1972 afgebroken uitzichttoren, een vijver met bassins en als sluitstuk het giraffenhuis en de theeschenkerij. “Hij ontwierp alles, van de gebouwen en stallen tot de paden, planten en beelden.” Stapje voor stapje werd de restauratie aangepakt. Alderlieste: “De entree was als eerste aan de beurt.”

Beeld: Daphne van Drenth

Oude entree

De hoofdingang van de diergaarde wordt gekenmerkt door op een halve cirkel geplaatste kolommen en decoratief hekwerk. Links ervan het administratiegebouw met de voormalige directiekamers en dienstwoning. “Zijn aanpak week af van wat er op dat moment gangbaar was”, licht Alderlieste toe. “Kijk eens naar de figuren op die pilaren. Daarvoor werkte hij samen met bekende kunstenaars.” Leendert Bolle ontwierp de figuren op de pilaren bij de hoofdingang. 

Beeld: Daphne van Drenth

Op de schoorsteen bij het voormalige roofdierenverblijf, vlak achter de entree, prijkte een beeld van Orpheus, zanger uit de Griekse oudheid. Met zijn stem betoverde hij dieren. Van Kuilenburg maakte het in 1940 van goedkoop lichtgrijs natuursteen pleister versterkt met betonstaal. Sindsdien stond het daar, op grote hoogte. Nu staat het tweeënhalve meter hoge beeld achter de schermen voor restauratie, want dat was erg nodig. “Op meerdere plekken in de diergaarde zijn mythologische beelden van Van Kuilenburg te zien.”

Beeld: Daphne van Drenth

Rivièrahal

Deze hal was het centrum van Van Ravesteyns ontwerp, een rijkversierde wintertuin met tropische planten. “Het was de bedoeling dat je je hier aan de Rivièra zou wanen. Na de oorlog werd deze hal vaak ingezet voor modeshows, grote diners, bokswedstrijden en concerten, omdat daar geen locaties meer voor beschikbaar waren.” Inmiddels is het een binnenspeeltuin. Met de oorspronkelijke 47 meter hoge toren – destijds een belangrijke attractie – had de hal de vorm van een kathedraal, met een middenstuk en twee zijbeuken. Alderlieste: “De Rivièrahal moet nodig opgeknapt, maar daar is helaas geen geld voor. De linkervleugel is inmiddels gerestaureerd.” 

Links: de gerestaureerde linkervleugel van de Rivièrahal. Rechts: het nog niet gerestaureerde middenstuk, nu binnenspeeltuin Biotopia. Beeld: Daphne van Drenth

Het verschil is duidelijk te zien. In de linkervleugel zijn bijvoorbeeld de citroengele tegeltjes teruggebracht en raampartijen vrijgemaakt. Het oogt oorspronkelijk, op de bezetting na. “Er stond hier een neushoorn, er zwommen nijlpaarden en ernaast stonden de olifanten. Daar is het verblijf veel te klein voor. De welzijnsnormen zijn veranderd en de kennis over het houden van dieren is enorm toegenomen, daarom staan hier nu dwergnijlpaarden en hebben de olifanten een ander verblijf, waar ze permanent in familieverband leven en veel meer buitenruimte hebben.”

“Aanpassingen aan monumenten zijn reversible”

Hoe moeilijk is het om bij de renovatie rekening te houden met het oorspronkelijke ontwerp? Alderlieste vertelt dat veel ingrepen omkeerbaar zijn. “Je ziet de dieren nu in een landschappelijke omgeving, in plaats van op een betonnen ondergrond. Van Ravesteyn gebruikte veel beton. Voor dieren niet fijn, in het wild is er ook geen beton. De verblijven hebben we daarom landschappelijk aangepast, waarbij de monumenten worden hergebruikt. De aanpassingen zijn reversible, onder die begroeiing zit nog steeds het oorspronkelijke ontwerp van Van Ravesteyn. Al was hij zijn tijd alsnog ver vooruit, met natuurlijke barrières en zonder ontsierende hekken.”

Beeld: Daphne van Drenth

Leeuwenverblijf

Achter de centrale Rivièrahal werd de vijver door een recht pad verbonden met het giraffenhuis en de theeschenkerij, twee identieke gebouwen verbonden met een colonnade. Het terras ervoor was de loopweide van de giraffen. Inmiddels bevindt zich hier het nieuwe leeuwenverblijf. “Na een restauratieperiode van ongeveer een jaar is dit gedeelte in 2015 geopend.” Ook dit leeuwenverblijf is landschappelijk gemaakt voor de drie Aziatische leeuwen die er leven en waarvan er wereldwijd nog maar vijfhonderd over zijn. “Ze hebben hier een groot gebied. Al zou het niet eens hoeven, want ze zijn ontzettend lui”, lacht Alderlieste. De renovatie van dit verblijf was de tweede van drie renovatierondes. “Als jubileumgeschenk van de gemeente kregen we 4,5 miljoen voor de renovatie van de Rivièrahal. Dat was helaas niet toereikend. Het bedrag is toen opgesplitst voor drie fasen. Eerst was de linkervleugel van de hal aan de beurt, toen het nieuwe leeuwenverblijf en tot slot het oude roofdierenverblijf.” Fase drie wordt in de zomer van 2017 opgeleverd.

Beeld: Daphne van Drenth

Voor Alderlieste zijn de monumenten van Van Ravesteyn een grote meerwaarde voor de diergaarde en de stad. “Er is veel van hem afgebroken, dus het is bijzonder dat er hier nog zoveel van hem te zien is.” Toch wil ze benadrukken dat natuurbehoud de belangrijkste drijfveer is. “De dieren zijn niet alleen een attractie, maar ambassadeurs van hun soortgenoten in het wild. We willen mensen iets leren over natuurbehoud en ze inspireren, dat is onze hoofddoelstelling.” Waren bij Van Ravesteyn de dieren decorstukken in zijn ontwerp, nu spelen ze de hoofdrol en worden de verblijven aan hèn aangepast. 

Tijdens de architectuurrondleiding op 18 juni 2016 zie je de dierentuin eens vanuit een ander perspectief. Lees hier meer over de rondleiding en meld je aan, uiterlijk voor 12.00 uur op 17 juni.

Juni is dé maand om de gebouwen van Rotterdam te beleven en mee te denken over de toekomst van de stad tijdens de Rotterdam Architectuur Maand, een initiatief van Architectuur Instituut Rotterdam (AIR), Rotterdam Festivals en Rotterdam Partners.

De sectie Stedelijke Ontwikkeling & Architectuur wordt mede mogelijk gemaakt door AIR, het Architectuur Instituut Rotterdam. (meer info)

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:architectuur, Blijdorp, dierentuin, Diergaarde Blijdorp, RAM16, Rotterdam Architectuur Maand en Sybold van Ravesteyn

Sectie: Stedelijke ontwikkeling & architectuur

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *