Stedelijke ontwikkeling & architectuur23 juni 2016

Rotterdams Groen: Historische buurttuinen

Serie over de groene kant van de stad

In de serie Rotterdams Groen schrijven Yvonne Rijpers en Joep Klabbers over precies dat. Wat is er aan groen in Rotterdam, en wat zijn de verhalen hierachter? Deel 4: historische buurttuinen.

Beeld: Fleur Beerthuis

Steeds vaker zijn betrokken burgers verantwoordelijk voor nieuwe buurt- en moestuinen. Deze zorgen voor een vergroening van de Rotterdamse wijken – van siergroen tot moestuin – en leveren bovendien nieuwe ontmoetingsplekken op. Mede naar aanleiding hiervan werd de nieuwe Stadsnatuur Kaart Rotterdam gelanceerd, om deze veelheid aan nieuwe stadsnatuur in kaart te brengen. Nieuwe buurttuinen zijn vaak semipubliek en alleen geopend als er een beheerder of tuinier aanwezig is, of toegankelijk door een sleutel op te halen. Hoewel buurttuinen de laatste jaren een boost kregen, is het zeker geen nieuw fenomeen in de stad. Sterker nog, bij sommigen is misschien het ‘probleem’ juíst dat ze al zo lang bestaan. Ze zijn in de vergetelheid geraakt of gewoon nooit echt voor het voetlicht gebracht. Daarom in deel vier van Rotterdams Groen een kleine kroniek van twee semipublieke historische tuinen met een interessante geschiedenis.

Schoonoord

Tegenover Het Park is met een hek de ingang van tuin Schoonoord gemarkeerd. Deze buitenplaats dateert van de eerste helft van de 18e eeuw en heette toen ‘Rust en Lust’. Later werd het omgedoopt tot Schoonoord door echtpaar Van Heel-van Hoboken. Op Schoonoord bevonden zich een herenhuis, koetshuis, stalling, tuinmanswoning, theehuis en broeikassen. Landschapsarchitect Jan David Zocher – we kennen hem nog van de Singels – kreeg de opdracht voor een tuinontwerp. Het Schoonoord-terrein werd uitgebreid, maar na de dood van het kinderloze stel weer opgedeeld. Het huis werd gesloopt, een deel van de grond verkocht aan snoepgoedfabrikant Henri Jamin. Bankier Jacob Mees kocht het grootste deel van de tuin. In 1928 verplaatst hij de brug en het toegangshek van de Parklaan naar de huidige plek. Zo werd het de ingang van uitsluitend de familietuin, en dat bleef het voor een lange tijd.

Beeld: Fleur Beerthuis

“Machteld Gravin van Limburg Stirum-Hooykaas woonde er maar liefst zestig jaar”

Machteld Gravin van Limburg Stirum-Hooykaas is de stiefdochter van de laatste eigenaar, bankier Jacob Mees. Ze groeide op in het grote huis aan de Westzeedijk 140, met daarachter de buitenplaats Schoonoord. Maar liefst zestig jaar woonde ze er. Ze trouwde er, kreeg er kinderen en schreef er zelfs een boek over (‘De historische tuin Schoonoord nader bekeken’). Nog steeds is de tuin (mede) in haar bezit, maar de erfgenamen zijn niet meer de enigen die ervan kunnen genieten. Sinds 1970 is Schoonoord een stichting en opengesteld voor publiek. Er is geen eigen tuinman meer: Schoonoord is in het beheer van de gemeentelijke plantsoendienst. De familie zit er nog wel steeds bovenop, er wordt regelmatig vergaderd over de staat van de tuin en eventuele vervangingen of aanpassingen. Goed onderhoud is des te belangrijker omdat Schoonoord door de historische elementen, unieke ligging en bijzondere beplanting sinds 2000 een Rijksmonument is. Terecht. De tuin beschikt over prachtige doorkijkjes en slingerpaadjes. Als je er nog nooit geweest bent zal de oase van rust je bij het eerste bezoek verbazen.

Trompenburg

Aan de andere kant van Rotterdam, in Kralingen, vinden we ook een verborgen parel. Nog niet zo lang geleden ontdekt door één van uw auteurs, toen deze van de haptonoom ‘tot rust moest komen, bijvoorbeeld door te wandelen’. De wandeling voerde langs Arboretum Trompenburg, een plek met net zo’n historische achtergrond. Van moeras in de Middeleeuwen – als onderdeel van de ambachtsheerlijkheid Kralingen – is ook dit gebied later ingedijkt, zodat het bruikbaar werd als weiland. Deze structuur, van smalle kavels met slootjes, is hier nog steeds zichtbaar. Dit gebied bestond vroeger uit meerdere buitenplaatsen die ooit werden gebouwd als weekend- en zomerverblijven. Later waren ze het hele jaar door bewoond. Trompenburg – toen nog ‘Zomerlust’ – door de familie Van Hoey-Smith. Achter de voormalige boerderij Trompenburg werd de tuin in Engelse landschapsstijl aangelegd met arboretum (bomenverzameling).

“Waan je er even ver van de stad”

De snelle groei van de stad betekende het einde van veel buitenplaatsen: ze werden geannexeerd voor arbeiderswoningen of, zoals Woudestein, voor sportvelden en een universiteit. Trompenburg, bleef behouden. Generaties lang is het door familie Van Hoey-Smith bewoond en beheerd én werd de bomencollectie uitgebreid. Sinds 1958 is Stichting Arboretum Trompenburg opgericht en de tuin beperkt opengesteld voor publiek. In 1960 werd de tuin uitgebreid met Tuin Woudestein en Perenhof. In 2000 nogmaals, met Tuin Excelsior. Daarna werd Trompenburg door de familie overgedragen aan de Stichting Bevordering van Volkskracht, in combinatie met een onderhoudsfonds. Tegenwoordig zijn de openingstijden verruimd en is er een bezoekerspaviljoen. Arboretum Trompenburg is ongeveer acht hectare groot, vergelijkbaar met het Museumpark. Voor omwonenden is het een welbekend oord, maar de gemiddelde Rotterdammer kent het nauwelijks. Zonde, want hier in een wondere wereld van flora waan je je ver van de stad.

Beeld: Fleur Beerthuis

Verborgen

Trompenburg en Schoonoord zijn verborgen parels in de stad. Parels omdat ze onstads gevarieerd groen bieden en een eveneens onstadse rust wasemen. Desalniettemin zijn het plekken met een rijke Rotterdamse geschiedenis. Verborgen omdat veel Rotterdammers er geen weet van hebben. Dat komt de ongewone rust die er heerst in ieder geval ten goede! De tuinen zijn pas later weer beschikbaar gesteld aan de Rotterdammers: wat eerst privé was, is publiek geworden. Andersom kan het ook: het publiek neemt het heft in eigen hand en zorgt zélf voor meer groen. Zo ontstaan er momenteel groene ontmoetingsplekken in wijken, geïnitieerd door betrokken buurtbewoners die hier behoefte aan hebben. In deel vijf meer hierover, met aandacht voor de nieuwe buurttuinen.

Toekomst voor Rotterdamse wijktuinen
ChristenUnie-SGP burgerraadslid Mark de Boer diende op 8 juni 2016 een initiatiefnotitie in met als doel meer ruimte te geven aan groene wijkinitiatieven en de bestaande wijk-, moes-, sier- en speeltuinen te beschermen tegen afbraak. “Het enorme enthousiasme van talloze vrijwilligers en de bijzondere ontmoetingsplekken – groene pareltjes – die zij op zoveel plekken in Rotterdam creëerden, hebben ons geïnspireerd. Iedere wijk verdient zo’n prachtige groene oase!”, aldus De Boer.

Donderdag 12 mei werd de tweede Stadsnatuur Kaart Rotterdam gepresenteerd. Op deze kaart (door Vereniging Deltametropool en LOLA landscape architects) staat al het groen van Rotterdam.

De sectie Stedelijke Ontwikkeling & Architectuur wordt mede mogelijk gemaakt door AIR, het Architectuur Instituut Rotterdam. (meer info)

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:buurttuinen, Historische buurttuinen, Rotterdams Groen, Schoonoord, stadsgroen, stadsnatuur, stedelijke ontwikkeling en Trompenburg

Sectie: Stedelijke ontwikkeling & architectuur

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *