Bestemming RotterdamWetenschap en onderwijs11 juli 2016

Genoeg bezienswaardigheden voor een halve dag

Een bezoek aan achttiende-eeuws Rotterdam

Ver vóór de geboorte van de Euromast, de Spido en de Markthal wisten reizigers Rotterdam al te vinden. Hoe zag een bezoek aan de stad er in de achttiende eeuw uit? Milan T’Hooft dook in eeuwenoude reisgidsen en -verslagen om erachter te komen.

De Grotemarkt met het standbeeld van Erasmus Beeld: Stadsarchief Rotterdam

Rotterdam wordt een steeds populairdere reisbestemming onder toeristen. Het aantal hotelovernachtingen neemt net als het aantal bezoekers jaarlijks toe. Bovendien kan het niemand ontgaan zijn dat de stad afgelopen najaar op de ‘Best in Travel’-lijst van Lonely Planet belandde. Kortom, Rotterdam is dezer dagen de place to be.

Voor bijna iedere Rotterdammer was dit allang duidelijk. Die zat immers op de eerste rang tijdens de transformatie van ontoegankelijke havenstad tot gepolijste city lounge. Minder besproken is de ontwikkeling die de stad op lange termijn heeft doorgemaakt. Hoe zag een bezoek aan Rotterdam er pakweg drie eeuwen geleden uit? Wat waren de absolute mustsees van de stad?

Iedereen met een pruik

Lees ookBestemming RotterdamVers Beton presenteert: Bestemming RotterdamThemaweek: de toeristische kant van de stad

Voordat we aan onze historische stadswandeling beginnen, is het goed om een beeld te krijgen van reizen in de achttiende eeuw. Om te beginnen behoorden toenmalige reizigers uitsluitend tot de rijkere klasse van de samenleving. Reizen was immers een extreem dure aangelegenheid en dus enkel weggelegd voor de hogere standen. Denk hierbij aan edellieden, diplomaten, regeringsfunctionarissen, juristen en wetenschappers. Of zoals historicus Kees van Strien samenvat: ‘iedereen die een pruik droeg’.

Destijds was het zeer gebruikelijk om een dagboek bij te houden tijdens een reis. Doordat een deel van deze verslagen bewaard is gebleven of later als gedrukt exemplaar uitgegeven werd, is het mogelijk om een beeld te krijgen van de reiservaringen uit die tijd.

Een goede voorbereiding was cruciaal voordat men de wereld in trok. Niet het inpakken van de juiste kleding – daar had men immers personeel voor, maar het inlezen over de bestemming was hierbij de voornaamste bezigheid. Reisgidsen boden uitkomst. Wat stond er in een reisgids uit de achttiende eeuw? Praktisch dezelfde informatie die je anno 2016 in de Lonely Planet of ANWB-gids tegenkomt.

Net als de historische reisverslagen zijn reisgidsen eveneens een waardevolle bron van informatie. Ze spelen namelijk een centrale rol in de verwachtingen van de reiziger en verklaren waarom een bestemming tegenviel of juist verraste.

Grand Tour

Trokken deze avonturiers in hun eentje de wereld in? Absoluut niet. Reizigers wilden ook onderweg kunnen genieten van de gemakken die zij van huis uit gewend waren. Daarom ging er altijd personeel mee. Hierdoor hoefde de edelman of wetenschapper in kwestie ook in het buitenland zichzelf niet te scheren of zijn eigen bagage te dragen.

"Hevige stormen, piraterij en zeeziekte maakten de keuze voor het ruime sop geen pretje"

Ondanks de aanwezigheid van deze ogenschijnlijke luxe was reizen in de achttiende eeuw allesbehalve een eenvoudige onderneming. In grote delen van Europa vormde het eeuwenoude Romeinse wegennetwerk nog steeds de basis voor de infrastructuur. Echter, door achterstallig onderhoud veranderden de meeste wegen bij slechte weersomstandigheden in onbegaanbare modderpaden. Bovendien had het ontbreken van een werkend politieapparaat in grote delen van Europa als gevolg dat de kans om onderweg overvallen te worden zeer reëel was. Ook de scheepvaart, veelgebruikt voor internationale reizen, was allesbehalve betrouwbaar te noemen. Hevige stormen, piraterij en zeeziekte maakten de keuze voor het ruime sop geen pretje.

Torenhoge kosten, struikrovers, modderwegen en mogelijke schipbreuk, waarom ging men destijds überhaupt op reis? Nieuwsgierigheid naar andere landen, een studiebezoek aan een collega-wetenschapper of een diplomatieke missie: de motieven lopen uiteen. Het overgrote deel ging waarschijnlijk toch gewoon voor het plezier. Een goed voorbeeld van dergelijke reizen is de zogenaamde Grand Tour. Deze rondreis door Europa speelde een belangrijke rol in de opvoeding van jongvolwassen mannen uit de Europese elite. In theorie zouden de jongeheren gevormd worden door kennismaking met de Klassieke kunsten. In de praktijk kwam het erop neer dat ze elders het beest uit konden hangen voordat ze in het huwelijk traden.

Stadsgezicht van Rotterdam vanaf de Maasoever Beeld: Stadsarchief Rotterdam

Bruisende Boompjeskade

Terug naar de daadwerkelijke bestemming: Rotterdam. Het leeuwendeel van de reizigers die Rotterdam bezochten kwam aan met de boot. Na een lange en vermoedelijk onstuimige zeereis zullen ze blij verrast zijn geweest wanneer Rotterdam in zicht kwam.

Stadstorens, windmolens, scheepsmasten en de bruisende Boompjeskade gaven Rotterdam ook in de achttiende eeuw een skyline waar menig bezoeker lovend over was. Een enkeling maakte zelfs direct na aankomst de oversteek naar Katendrecht om wat langer van het uitzicht te genieten.

Door de diepte van de Maas konden zelfs de grootste schepen uit die tijd aan de Boompjeskade aanmeren. Reisgidsen adviseerden bezoekers voorbereid te zijn op een enorme drukte, aangezien deze kade voornamelijk werd gebruikt voor het laden en lossen van handelsschepen. Terloops werd ook uitgelegd dat de naam ‘Boompjeskade’ gebaseerd was op de inmiddels immense iepen die een eeuw eerder geplant waren.

"Zich een weg banend tussen de schreeuwende havenlui en lokale handelaren keken reizigers hun ogen uit"

Reizigers ervoeren deze hectische aankomst als een zeer interessante gebeurtenis. Zich een weg banend tussen de schreeuwende havenlui en lokale handelaren keken ze hun ogen uit. Door haar functie als stadsportaal huisvestte de Boompjeskade een aantal zeer vooraanstaande herbergen, woningen van de allerrijkste handelaren uit de stad en het douanekantoor. Voordat men de stad binnen mocht, moest iedere reiziger zijn bagage laten controleren. Echter, zo adviseerden de reisgidsen, een ontspannen en open houding zou ervoor zorgen dat deze controle slechts een formaliteit bleef.

Na het doorlopen van de bagagecontrole en het bereiken van de tijdelijke slaapplaats was het tijd om de stad te verkennen. Was hier direct na aankomst genoeg tijd voor? Jazeker, volgens de reisgidsen was een halve dag namelijk voldoende om alle bezienswaardigheden van Rotterdam te bezoeken.

Rariteitenkabinet

Eerste stop was, hoe kon het ook anders, de Grote- of Sint-Laurenskerk. Al vanop de Maas hadden reizigers de kerktoren kunnen zien en nu genoten ze van het immense uitzicht vanaf diezelfde toren. Het zien van de vele rivieren, kanalen en plassen riep bij menig bezoeker de vraag op aan wie dit land nu toebehoorde: het water of de Hollanders. Ook beweerden sommigen bij helder weer met behulp van een verrekijker zelfs Utrecht en Amsterdam te kunnen zien.

Vervolgens was het standbeeld van Erasmus aan de beurt. Aan het begin van de zeventiende eeuw was in opdracht van het stadsbestuur een nieuw bronzen standbeeld gemaakt. Dit beeld stond op de Grote Markt en behoorde in de achttiende eeuw tot een absolute mustsee tijdens een bezoek aan Rotterdam. Ook het huis waarin Erasmus (toen nog gewoon Gerrit) geboren werd, kon bezocht worden. Saillant detail: in het geboortehuis werd nu drank verkocht.

"De wirwar aan kanalen in de binnenstad, talloze ophaalbruggen en het aanwezige groen gaven de stad een pittoresk karakter"

Het rariteitenkabinet van Abraham Gevers, beroepsbestuurder en herhaaldelijk burgemeester van Rotterdam, vormde een exotische afwisseling tijdens het rondje door de stad. Het kabinet bestond uit allerhande ‘natuurlijke schoonheden’ zoals schelpen, opgezette dieren en preparaten op sterk water. Naast het imponeren van de bezoeker was het doel van dergelijke verzamelingen om het bestaan van een schepper aan te tonen. Immers, bij het aanschouwen van een dusdanige diversiteit en complexiteit van de natuur kon men de hand van God in deze creaties moeilijk ontkennen.

Hoogtepunten waren ongetwijfeld een afgehouwen mensenhoofd met levensechte ogen, een opgezette Afrikaan met een penis van vijftig centimeter en een hermafrodiet met zichtbare mannelijke en vrouwelijke geslachtsdelen. Die laatste ontlokte bij een reiziger een anekdote over een romantische escapade met een dergelijke speling der natuur waarvan ik jullie de details zal besparen.

Stadsgezicht met in de verte de Laurenskerk Beeld: Stadsarchief Rotterdam

Pittoresk karakter

Aan het einde van een middag in Rotterdam was het prima bijkomen in de Plantage (tegenwoordig Oude Plantage), ten oosten van de stad. Hier bevonden zich tal van clubs en koffiehuizen waar je internationale kranten kon lezen en verrassend vaak goed Engels werd gesproken. Wat de Plantage echt bijzonder maakte, was haar promenade langs het water. Deze bood een schitterend uitzicht op de stad.

Het zal waarschijnlijk op deze wandelweg geweest zijn dat de reizigers de balans opmaakten na een dagje Rotterdam. Wat was bijgebleven, waar was men van onder de indruk en waarom had Abraham Gevers een hermafrodiet in huis?

Wat opvalt is dat bezoekers Rotterdam structureel als bijzonder omschreven. De wirwar aan kanalen in de binnenstad, talloze ophaalbruggen en het aanwezige groen gaven de stad een pittoresk karakter. Ook het aantal schepen dat deze binnenstedelijke kanalen bevoer was uniek. De Franse officier Charles de Montboissier had ‘dusdanig veel waterverkeer binnen de stadswallen zelfs in een havenstad als Venetië niet gezien’. Het actieve straatbeeld van handelsstad Rotterdam zorgde ervoor dat bezoekers zich constant aan iets nieuws konden vergapen.

"Punt van ergernis - met name onder Britse reizigers - was de zondagsrust, of het gebrek hieraan"

Zingend de kroeg in

Naast het pittoreske karakter wordt ook de schoonheid van de stad geprezen. De Hollandse properheid komt regelmatig terug in reisverslagen: ‘steeds weer dringt zich het beeld op van verzorgde mensen voor wie een keurige leefomgeving belangrijk is’. Dit zegt waarschijnlijk meer over waar de reiziger vandaan kwam dan het Rotterdamse straatbeeld. De late industrialisering van Holland zou hiervoor een verklaring kunnen zijn. Waar Engeland halverwege de achttiende eeuw al volop verstedelijkte, gebeurde dit in Nederland pas ruim een eeuw later.

Hadden bezoekers dan niets te klagen? Toch wel. Punt van ergernis – met name onder Britse reizigers – was de zondagsrust, of het gebrek hieraan. ‘s Ochtends ging men braaf naar de kerk, maar zodra de dienst was afgelopen, doken Rotterdammers zingend de kroeg in.

Het kan verkeren. Waar Rotterdam anno 2016 wordt geroemd om haar moderne, hippe karakter en futuristische architectuur, waanden bezoekers zich in de achttiende eeuw als het ware in een openluchtmuseum. Ook een tour langs het aantal bezienswaardigheden is tegenwoordig ‘een enkele middag’ allang overstegen. Wat echter hetzelfde is gebleven, is dat een bezoeker het echte Rotterdam het beste leert kennen door het straatbeeld te bestuderen. Gelukkig maar, want Rotterdam en met haar iedere stad is veel meer dan enkel een aantal hotspots.

Reageer of deel op Social Media

Tags:achttiende eeuw, Bestemming Rotterdam, Boompjeskade, Erasmusbeeld, geschiedenis, Oude Plantage, reisverslagen en toerisme

Secties: Bestemming Rotterdam en Wetenschap en onderwijs

Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *