Bestemming RotterdamStedelijke ontwikkeling & architectuur14 juli 2016

Spido: zeebonken, hoeren, bridgeclubs en Máxima

Deel #2 van een tweeluik over Rotterdams oerattracties Spido en Euromast

Decennialang bestond een bezoekje aan Rotterdam slechts uit varen met de Spido en het beklimmen van de Euromast. Nu het toerisme in Rotterdam een hoogtepunt beleeft, nemen we de geschiedenis en culturele waarde van deze oerattracties onder de loep. Vandaag: de Spido.

De Spido bestaat al bijna een eeuw en begon ooit als watertaxibedrijf. De ontwikkeling van de Spido is verweven met de dynamische geschiedenis van de stad en haar haven. Diepe crises werden afgewisseld met periodes van megalomaan vooruitgangsgeloof.

Lees ookBestemming RotterdamStedelijke ontwikkeling & architectuurDe Euromast zag Rotterdam twee keer herrijzenDeel #1 van een tweeluik over Rotterdams oerattracties Spido en Euromast

Het ontstaan van de Spido, in 1919, hangt samen met een zwarte periode. Nederland blijft tijdens de Eerste Wereldoorlog weliswaar neutraal, maar de handel en industrie zijn volledig ingestort. Nederland bevindt zich in een economisch en politiek vacuüm. In deze turbulente periode kunnen de oprichters van de Spido een flink aantal stoom- en motorscheepjes op de kop tikken voor een zacht prijsje.

In de NRC van 24 januari 1919 wordt de oprichting van de Passagiersdienst Spido aangekondigd in een artikel en een advertentie: “Wij hebben de eer bekend te maken, dat wij hebben opgericht een Dienst voor het afhalen van Passagiers en Schepelingen van in de haven liggende schepen”. De Spido begint onder andere een vaste dienstregeling naar de havens vanaf het Willemsplein. Schepen die een afhaalboot van de Spido wensen, dienen de internationale seinvlag E te voeren (of ’s nachts een groene lantaarn).

Frappant is dat juist in deze krant ook de recente bezoekerscijfers van de Rotterdamse VVV staan. Deze Vereeniging tot bevordering van het Vreemdelingenverkeer laat weten dat 62.180 bezoekers in de stad hebben overnacht in 1918 (wat hoogstwaarschijnlijk goeddeels spionnen waren, al meldt het artikel dat niet).

Een kleine passagiersdienst

Er is veel veranderd sinds 1919, maar het adres van de Spido is nog steeds hetzelfde: het Willemsplein. Hier treffen we Lieuwe Ferwerda, corporate captain van Spido: “Op ons nieuwe logo staat: Spido sinds 1919. Want dat was het oprichtingsjaar. Binnenkort bestaan we 100 jaar, dan hopen we ook het predikaat Koninklijk te krijgen.”

Ferwerda, over de beginjaren van Spido: “In 1895 werd roeiersvereniging De Eendracht opgericht. Die hield er een kleine passagiersdienst op na, om mensen van en naar schepen die op stroom lagen te vervoeren. In de Eerste Wereldoorlog raakte de Rotterdamse haven in het slop en daarmee ook die passagiersdienst. In 1919 nam de familie van Beuningen, eigenaar van de Steenkolenhandelsvereniging, die over van De Eendracht. Zij hebben het toen Havendienst Spido genoemd. Met kleine gemotoriseerde bootjes werd toen dat vervoer uitgevoerd. Het is niet helemaal te traceren waar de naam Spido vandaan komt. Al zegt men dat het verwijst naar het Engelse speed.”

Spido adverteert al direct na de oprichting met ‘watertochtjes’. Er zijn echter geen vaste afvaarten: groepen kunnen een scheepje afhuren. De socialistische krant Voorwaarts geeft in 1924 een voorbeeld van zo’n afgehuurde Spido-boottocht. De gelukkige opvarenden zijn een zestigtal ‘gebrekkige kinderen’, waarvoor halverwege de tocht ook een ‘verpoozing in het Buitenbosch v.h. Huis Ten Donck’ is geregeld.

Spido bij de aanlegsteiger van het Willemsplein (1982). Beeld: Stadsarchief Rotterdam

Net als de meeste van zijn collega’s is Ferwerda een trouwe gediende: “In 1974 ben ik als matroos bij de Spido begonnen. In augustus werk ik hier 42 jaar. In die tijd ben ik opgeklommen tot kapitein en sinds 2008 ben ik corporate captain.”

Hij vertelt over de ontwikkeling van zijn bedrijft: “Pas begin jaren ’30 kwamen de eerste echte rondvaarten. Tochten naar vliegveld Waalhaven, waar toen veel belangstelling voor was. Het was ook de tijd waarin er meer toerisme ontstond. Spido ging partnerschappen aan met onder andere de Spoorwegen en de KLM. Dat zorgde voor een heel snelle ontwikkeling, tot aan de Tweede Wereldoorlog. In de oorlog lag het een poos stil. Een hoop boten van de Spido zijn toen verloren gegaan. Door schade, of naar Duitsland verdwenen.”

Onvervalst ramptoerisme

Nadat vliegveld Waalhaven in 1920 wordt geopend, begint de Spido een vaste bootverbinding vanaf het Willemsplein. Deze verbinding wordt vooral gebruikt door dagjesmensen die nieuwsgierig zijn naar het fenomeen luchtvaart. Onderweg pakken ze de haven mee. Dit is het begin van de standaard rondvaartroute die de Spido ook heden ten dage nog vaart. De allerdrukste dag die de Spido op dit traject beleeft, is 18 juni 1932. Dan landt Graf Zeppelin op vliegveld Waalhaven en worden 20.000 belangstellenden vervoerd.

Het aanbieden van toeristische rondvaarten is in feite een reactie op de crisis van de jaren ’30. Er is dan minder werk in de haven en minder vraag naar watertaxidiensten, dus Spido zoekt alternatieve bronnen van inkomsten. Hoewel de werkloosheid explosief stijgt, blijft een categorie consumenten ongeraakt door de crisis. Die beter gesitueerden worden verleid tot behoorlijk luxe toeristische programma’s, met een rondvaart en inclusief een rondvlucht boven de stad met de KLM.

De Spido gaat in de jaren ’30 succesvol samenwerkingen aan en speelt in op speciale doelgroepen. In samenwerking met de NS, de KLM, de RET, Diergaarde Blijdorp en Tuschinski worden in het hele land zogenaamde couponboekjes verkocht: een totaal verzorgd dagje uit in Rotterdam, inclusief treinreis naar de stad, kaartjes voor de RET, boottocht met Spido, bezoek aan vliegveld Waalhaven, de dierentuin én een filmvoorstelling. Een maaltijd in een deelnemend restaurant is inbegrepen. Onder de deelnemende restaurants bevinden zich zelfs koosjere en vegetarische.

"Als de PC Hooft, een door brand verwoest Amsterdams passagiersschip, voor sloop in Pernis ligt aangemeerd, organiseert Spido speciale vaartochtjes naar het uitgebrande karkas"

Begin twintigste eeuw is de haven nog rauw en ongepolijst. Dat biedt soms mogelijkheden voor spectaculaire vormen van vermaak. In 1932 faciliteert Spido zelfs onvervalst ramptoerisme. Als de PC Hooft, een door brand verwoest Amsterdams passagiersschip, voor sloop in Pernis ligt aangemeerd, organiseert Spido speciale vaartochtjes naar het uitgebrande karkas. Een rondleiding aan boord is inbegrepen. Een journalist van de Haagsche Courant doet likkebaardend verslag. De opbrengsten van de rondleidingen gaan overigens naar het crisiscomité.

Vrouwen van twijfelachtige reputatie

Crisis of niet, het vervoer van passagiers, bemanningsleden en post van en naar schepen is tot de jaren ’60 belangrijker dan toerisme. Ook ’s nachts vertrekken er elk uur Spido-bootjes vanaf het Willemsplein. Een reportage in Het Vrije Volk van 14 januari 1955 verheerlijkt de wereld van rauwe zeebonken, vreemde geuren en straalbezopen matrozen tegen een achtergrond van indrukwekkende schepen en monstreuze kranen.
Er gaan ook regelmatig prostituees mee op de Spido-bootjes, om naar de schepen gebracht te worden. De hoeren zijn graag gezien onder het Spido-personeel, want ze geven goede fooien.

Wat Remco Campert zegt over de mentaliteit direct na de oorlog (“Alles zoop en naaide/ heel Europa was één groot matras”), blijkt ook van toepassing op de Rotterdamse haven. In 1947 vaardigt burgemeester Oud zelfs een officieel communiqué uit, om ‘vrouwen van twijfelachtige reputatie’ aan boord van schepen te weren, ‘in het belang van de gezondheid der bemanning’.

Het Vrije Volk tekent hierbij de nuchtere reactie van een politiecommissaris op: “Het is de politie bekend, dat vrouwen en meisjes gebruikmaken van de Spidoboten die van Katendrecht en de Schiemond afvaren. De Spidodienst kan daar zelf weinig tegen doen, het is een openbaar middel van vervoer. Een tramconducteur verkoopt ook kaartjes aan ieder die hem er een vraagt.”

"Hoeren zijn graag gezien onder het Spido-personeel, want ze geven goede fooien"

Terwijl de dames van lichte zeden met de Spido-nachtdienst reizen, vervoeren de luxere schepen vooraanstaande gasten. Corporate captain Ferwerda vertelt: “Het Koninklijk Huis werd een min of meer vaste bezoeker van de Spido. Zelf heb ik met meerdere mensen van het Koninklijk Huis mogen varen. Maxima heb ik aan boord gehad, prins Bernhard en Pieter van Vollenhoven. En samen met prinses Margriet heb ik de radarpost van de Botlek mogen openen, dat was best een bijzonder moment. Zulke momenten zijn echt onderdeel van de geschiedenis van Spido.”

Gouden jaren

Tijdens de wederopbouw beleeft de Spido gouden jaren. Rotterdam floreert en de belangstelling voor de stad is overweldigend. Ferwerda: “Kort na de oorlog was er snel weer veel interesse in de stad. De Botlek werd aangelegd, Europoort, de Maasvlakte. Daar hebben we op ingespeeld. Begin jaren ’50 had Spido 25 schepen. Ter vergelijking: nu zijn dat er vijf. Al waren het toen veel kleinere schepen. Op dat moment ontstonden de dagtochten van de Spido.”

Sinds de jaren ’80 is de echte haven uit de stad verdwenen, maar dat betekent volgens Ferwerda niet dat de dynamiek is verdwenen: “De activiteit zoals die er vroeger was, is er niet meer. Maar de drukte die je nog steeds op het water ziet, maakt dat het ook in de stad een beleving blijft om te varen. En overal wonen en werken mensen nu aan het water, kijk naar de Lloydpier, de Kop van Zuid en de RDM.”

Beeld: Hielke Zevenbergen

Ook anno 2016 zoekt Spido niches in de markt en samenwerking met andere partijen. Ferwerda: “We hebben tegenwoordig heel succesvolle bridgetours, in samenwerking met de Nederlandse Bridgebond. Er komt overwegend wat ouder publiek op af. Die mensen gaan dan lekker een dag varen en aan boord bridgen en lunchen. Zo blijven we verschillende programma’s ontwikkelen. De naam Spido is heel veel waard, internationaal weten alle touroperators ons te vinden. Steeds meer cruiseschepen bezoeken Rotterdam, daar spelen we op in.”

“Vanaf begin jaren ’60 werden evenementen steeds belangrijker en werd er veel geïnvesteerd in een nieuwe vloot. Sindsdien bestaat wat wij doen uit twee takken: de rondvaarten en de evenementen. Wij liften mee op het succes van Rotterdam. De toeristenstroom die naar Rotterdam komt, komt voor een groot gedeelte ook naar de Spido. Ook bij de grote evenementen die je steeds meer ziet, haken wij aan. We zorgen dan voor leuke arrangementen.”

Ferwerda ziet de toekomst van de Spido rooskleurig in en heeft bovendien een mooie scoop voor Vers Beton: “In het afgelopen jaar hebben we 400.000 bezoekers gehad, en daar zit groei in. We verwachten daar dit jaar ver over heen te gaan. In de toekomst zullen we meer op de Maasvlakte gaan doen. Want als je echt de haven wilt zien, moet je nu dààr zijn. Ik mag ook vast verklappen dat we in 2019 ons jubileum willen bezegelen met een nieuw schip. Dat moet een heel innovatief en groen schip worden.”

De sectie Stedelijke Ontwikkeling & Architectuur wordt mede mogelijk gemaakt door AIR, het Architectuur Instituut Rotterdam. (meer info)

Reageer of deel op Social Media

Tags:attractie, euromast, geschiedenis, haven, spido en toerisme

Secties: Bestemming Rotterdam en Stedelijke ontwikkeling & architectuur

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *