Oude Koeien5 september 2016

Hoe het eerste pilsje op Zuid zorgde voor een industriële revolutie

Bij Rotterdam Zuid denk je misschien vooral aan woningen, heel veel woningen. Maar op Zuid werd ook het eerste Rotterdamse Oranjeboompilsje gebrouwen. Dat pilsje lag aan de basis van lange reeks technologische vernieuwingen in Rotterdam.

Pils

In 1884 laat bierproducent Willem Baartz (1832-1923) een groot complex neerzetten op de zuidoever van de Nieuwe Maas. Baartz wil zijn eeuwenoude brouwerij d’Oranjeboom opstoten in de vaart der volkeren, maar dat is op de oude locatie aan de Coolvest zo goed als onmogelijk. Daarom waagt hij de sprong over de rivier, waar hij het Beierse bier kan gaan maken waarmee concurrerende brouwerijen als Heineken en Amstel zo succesvol zijn. Dankzij de sterk verbeterde koeltechniek is het bereiden van dit ondergistende bier met zijn karakteristieke goudgele kleur de laatste jaren een stuk eenvoudiger geworden.
Het initiatief van Baartz betaalt zich al snel uit: mede dankzij het nieuwe product, dat ook wel pilsener wordt genoemd, groeit d’Oranjeboom rond de eeuwwisseling uit tot een van de grootste brouwerijen van het land.

Brouwerij Oranjeboom aan de Nassaukade in oktober 1989 Beeld: stadsarchief (Lex de Herder)

Polders zo ver het oog reikt

In de tijd dat Baartz er neerstrijkt bestaat het gebied ten zuiden van de Nieuwe Maas grotendeels uit boerenland. ‘Groote vlakten, van enkele wegen doorsneden en door dijken omringd, – zoo zijn zij nagenoeg allen, en wie er eenigen heeft gezien, kan zich de overigen ligtelijk voorstellen’, schrijft de doopsgezinde predikant P. Craandijk na een wandeling door de streek.
Alleen in de omgeving van de brouwerij wordt dat uitzicht hier en daar onderbroken. Een stukje ten zuiden ligt bijvoorbeeld machinefabriek annex scheepswerf Etablissement Fijenoord. Iets verderop staat een nieuwe gasfabriek van de gemeente. Ten westen van de toekomstige brouwerij ligt de spoorlijn naar Dordrecht en Breda met daarachter het uitgestrekte terrein van wat sinds een paar jaar de Gemeentelijke Handelsinrichtingen heet. Daartussen en -achter rijgen de polders zich weer aaneen, zover het oog reikt.

Lees ookBeeldKunst & CultuurEen goed gesprek over Rotterdams bier

Margarine, stokvis en cement

Hoe anders is dat twintig jaar later. In het kielzog van Baartz heeft een groot aantal andere ondernemers de oversteek naar Zuid gewaagd. Naast de brouwerij staat de margarinefabriek van Samuel van den Bergh (1864-1941). Erachter is een woonwijk verrezen, die aan de oostzijde wordt begrensd door twee nieuwe industriehavens. Ook daar hebben zich allerlei bedrijven gevestigd: een houthandel, een kistenmaker, een vestiging van handelsmaatschappij R.S. Stokvis en Zonen en een cementfabriek. Naar het westen toe, voorbij het spoor en het terrein van de Handelsinrichtingen, is de Rijnhaven al in gebruik en nadert de Maashaven zijn voltooiing. Het dorp Katendrecht en een stuk van Charlois zijn met de grond gelijk gemaakt om plaats te maken voor arbeiderswoningen en bedrijfsgebouwen. Waar eerst boerderijen en de buitenverblijven van gefortuneerde Rotterdammers als Marten Mees stonden, staan nu kantoren en loodsen van de Holland-Amerika Lijn, Wm. Muller & Co, Wambersie en Zoon, Vriesseveem en Handelsveem.

Havenbaronnen investeren in jakobsladders, kolentips, grijperkranen, graanelevatoren en laadbruggen

Powerhouse

De kolonisatie van de linker Maasoever gaat hand in hand met de nodige logistieke en technologische vernieuwingen. Baartz schaft koelmachines aan om overeind te kunnen blijven in de concurrentieslag met de Amsterdamse brouwers. En havenbaronnen investeren in jakobsladders, kolentips, grijperkranen, graanelevatoren en laadbruggen: machines die het laden en lossen van schepen een stuk goedkoper maken. Naast de petroleumtanks die sinds de jaren tachtig op de Sluisjesdijk in Charlois staan, verrijzen raffinaderijen waarmee benzine, de brandstof van de toekomst, kan worden gemaakt.
Mannen als Baartz, Van den Bergh en Henri Deterding (1866-1939) van de Koninklijke Nederlandsche Petroleum Maatschappij hebben Rotterdam-Zuid veranderd in een powerhouse van de Nederlandse economie. Zij zijn in deze stad de wegbereiders geweest van wat door sommigen wel de Tweede Industriële Revolutie wordt genoemd.

Lees ookCategorieOude KoeienWie het verleden kent, begrijpt het heden beter. Jacques Börger en Anne Jongstra blikken maandelijks terug op gebeurtenissen in het verleden van Rotterdam.

Gesloopt

Inmiddels zijn de meeste bedrijven weer van Zuid vertrokken. De mechanisatie van de Rotterdamse haven krijgt nu zijn voltooiing in de geautomatiseerde containerterminals op de Tweede Maasvlakte, een kleine vijftig kilometer verderop. De ooit door Van den Bergh gestichte margarinefabriek staat er nog en is nu onderdeel van Unilever, maar Oranjeboom is ter ziele. Eind jaren zestig komt de brouwerij in handen van de Britse Allied Breweries. Die ruilen de merknaam Oranjeboom in voor Skol, dat bij buitenlanders beter in het gehoor ligt. In 1987 maakt het moederbedrijf bekend dat de bierproductie van Rotterdam wordt overgeheveld naar Breda en dat de brouwerij aan de Nassaukade moet sluiten. Het protest van de werknemers baat niet en in 1990 gaat de brouwerij dicht. Kort daarop worden de bedrijfsgebouwen op Feijenoord gesloopt.

Biersector

Maar als ontwikkelingen in de biersector voorspellende waarde hebben, staan we misschien wel aan de vooravond van een nieuwe omwenteling. Net als in de rest van het land, zijn in Rotterdam de laatste jaren ettelijke kleine brouwerijen ontstaan. Door aan te haken bij lokale tradities doen die het verrassend goed. Samen hebben zij een opvallende vernieuwing in gang gezet in een sector die door de dominantie van een paar grote spelers behoorlijk op slot zat. Dus wie weet, kunnen we over honderd jaar zeggen dat de komst van de Kaapse Brouwers naar Katendrecht in 2014 de Renaissance van Zuid inluidde.

Reageer of deel op Social Media

Tags:bier, industrie, Oranjeboom, pilsener, techniek en Zuid

Sectie: Oude Koeien

kaart: Nassaukade, Rotterdam, Nederland
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *