Politiek8 september 2016

Hoogvelds bijstandsplan is penny wise, pound foolish

Opinie

Ongemotiveerde ex-werknemers korten op hun uitkering. Dat plan lanceerde Leefbaar raadslid Ingeborg Hoogveld een week geleden in het AD. Volgens arbeidseconoom Ronald Dekker doet de overdreven nadruk op fraudebestrijding meer kwaad dan goed.

De nieuwe bijstandswet
De nieuwe bijstandswet Beeld: Anniek Tijmes

De Leefbaren in onze stad zijn doordesemd van het klassiek rechtse denken over uitkeringsgerechtigden. Wie werkloos is of afhankelijk van een uitkering, heeft gewoon niet goed genoeg zijn best gedaan. Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw is dit overigens bij de meeste politieke groeperingen het belangrijkste uitgangspunt bij de uitvoering van sociale zekerheidsregelingen.

Dat Leefbaar Rotterdam ook meent dat uitkeringsgerechtigden vooral aangespoord moeten worden met een strenge ‘stok-benadering’, bleek al uit de gezwollen retoriek van de aantredende wethouder Struijvenberg: uitkeringsgerechtigden frauderen, zijn werkonwillig, kunnen niet met geld omgaan, enzovoorts. Later wees hij op gedaalde instroom en gestegen uitstroom uit de bijstand en beweerde met droge ogen dat deze samenhingen met zijn stigmatiserende beleid. Onder leiding van Leefbaar werd ook de langdurigheidstoeslag in de bijstand afgeschaft. Die zou immers maar lui maken en ervoor zorgen dat een baan niet zou lonen.

Waar alle ‘streng doch rechtvaardig’ politici stelselmatig aan voorbij gaan is dat de arbeidsmarkt niet alleen bestaat uit het arbeidsaanbod, maar ook uit arbeidsvraag. Met die laatste term wordt het gedrag van werkgevers bedoeld. En wat doen werkgevers? Die nemen, vooral in economisch barre tijden, alleen mensen aan waarvan ze veronderstellen dat die direct een productieve bijdrage aan het resultaat van de onderneming zullen hebben. En het probleem is dat de meeste werkgevers meestal veronderstellen dat mensen die op dit moment een bijstandsuitkering hebben, die productieve bijdrage niet zullen kunnen leveren. Zelfs wanneer dit – vaak onterechte – stigma bij werkgevers niet bestaat, kiezen werkgevers liever voor een schoolverlater of iemand die recent al een baan had, als er voldoende kandidaten beschikbaar zijn.

De dichte deur van de arbeidsmarkt

Kortom, het strenge ‘stok-beleid’ om mensen uit de bijstand te duwen, duwt de bijstandsgerechtigden tegen de dichte deur van de arbeidsmarkt. En als die deur al een keer opengaat dan is het negen van de tien keer een draaideur. Want voor alle (her)starters op de arbeidsmarkt is de relevante arbeidsmarkt die van de flexibele, tijdelijke banen. Voor veel bijstandsgerechtigden betekent dit dus dat zij erop moeten rekenen op termijn opnieuw een beroep op de bijstand te moeten doen.

Het is heel verstandig om dit gegeven te onderkennen in de uitvoering van de bijstand, die we tegenwoordig Participatiewet noemen. Het probleem is dat staatssecretaris Klijnsma in 2013 de zogenaamde wachttijd heeft geïntroduceerd. Dat betekent dat een bijstandsaanvrager vier weken moet ‘wachten’ voordat hij of zij (opnieuw) een bijstandsuitkering kan ontvangen. Met andere woorden, de bijstandsgerechtigde neemt als hij een tijdelijke flexibele baan aanneemt, een groot risico op een maand zonder inkomen, ook omdat er bij korte tijdelijke banen geen recht op WW ontstaat. Dat maakt het voor bijstandsgerechtigden minder aantrekkelijk om zo’n baan te accepteren. De gemeente Leiden onderkent dit. Daar negeert men de oekaze van de staatssecretaris en wordt het recht op bijstand ‘warm’ gehouden. Je zou hopen dat men ook in Rotterdam zo verstandig zou zijn.

Maar nee, het wenkend perspectief van de arbeidsmarkt (dichte deur, flex/tijdelijk, risico op maand zonder inkomen) wordt nu door Leefbaar-raadslid Hoogveld van een nieuw element voorzien. Mensen die een baan vinden vanuit de bijstand en die hun tijdelijke contract niet verlengd zien, moeten ook nog worden gekort op hun (nieuwe) uitkering, wanneer de werkgever zegt dat betrokkene niet goed genoeg zijn of haar best heeft gedaan. Het past naadloos in het ‘hard-rechtse’ discours over uitkeringen en reïntegratie. Werkgevers worden in dit voorstel van harte uitgenodigd te ‘klikken’ over de mensen die bij hen gewerkt hebben.

Stigmatiserend voorstel

Daarmee krijgen werkgevers een extra prikkel om hun besluit om mensen niet duurzaam bij hen in dienst te nemen te rechtvaardigen. En werkgevers hebben al heel veel prikkels om mensen op relatief eenvoudige functies snel te vervangen. Voor het (tijdelijk) in dienst nemen van uitkeringsgerechtigden bestaat een woud aan subsidies en vrijstellingen. Meestal gaat het om relatief eenvoudig werk waarvan werkgevers onterecht denken dat je medewerkers zonder kosten door nieuwe kunt vervangen. Hoe eenvoudig en aanlokkelijk is het dan om een nieuwe medewerker die een dag chagrijnig op z’n werk komt niet te verlengen en bij de gemeente te melden dat betrokkene niet gemotiveerd is. En een nieuwe medewerker (liefst met subsidie) aan te nemen.

Het voorstel kan beschouwd worden als ‘klein bier’ wanneer het om de kosten van de bijstand gaat

Wanneer deze praktijk tot stand komt, zal het overigens om hele kleine aantallen gaan. Het ging om een beperkt deel van de bijstandspopulatie en de meeste werkgevers gedragen zich niet zo cynisch als hierboven beschreven. Het voorstel van Hoogveld is dus zeer stigmatiserend, en kan beschouwd worden als ‘klein bier’ in relatie tot de totale kosten van de bijstand voor Rotterdam. Dit is kenmerkend voor bijna alle ‘schuld en boete’ initiatieven om bijstandsgerechtigden de duimschroeven aan te draaien. Vaak wordt wel gemeld welk bedrag er op de bijstand kan worden bespaard, maar wordt niet verteld hoeveel het kost om die besparing te realiseren. Wanneer dat wel gebeurt, bijvoorbeeld door de Rotterdamse ombudsman of Rekenkamer, dan blijkt keer op keer dat dit penny wise and pound foolish is.

Steeds meer wordt uit wetenschappelijk onderzoek duidelijk dat wanneer je mensen rond het sociaal minimum (dus vaak in armoede) houdt, zoals door bovenbeschreven uitvoering van de bijstand, dat ze geen verstandige en langetermijnbeslissingen kunnen nemen. Ze zijn slechts bezig met overleven. Het moet dus anders. Uitkeringen waren ooit bedoeld om mensen inkomenszekerheid te bieden om vanuit die zekerheid weer een nieuwe plek op de arbeidsmarkt te verwerven. Door de overdreven (en financieel improductieve) nadruk op fraudebestrijding en het ontkennen van de werkelijkheid van de hedendaagse arbeidsmarkt, leidt de ‘Leefbare’ uitvoering in Rotterdam vooral tot frustratie en tot grotere afstand van arbeidsmarkt en samenleving bij uitkeringsgerechtigden.

Geen stokken, maar wortels

Elementen van een meer constructieve uitvoering van de Participatiewet zijn vertrouwen, inkomenszekerheid en baancreatie. Een dergelijke benadering houdt mensen eerder een wortel voor dan een stok. Laat bijstandsgerechtigden bijverdienen in kleine deeltijdbanen of met ‘scharrelondernemerschap’ zonder dat ze direct volledig worden gekort op hun uitkering. Daarmee wordt het aantrekkelijk om de eerste stap terug naar de arbeidsmarkt te zetten. Voel je als gemeente Rotterdam medeverantwoordelijk voor duurzame werkgelegenheid voor deze doelgroep en spreek werkgevers in de regio daarop aan. Creëer in samenwerking met die werkgevers nieuwe duurzame werkgelegenheid die echt perspectief biedt om aan armoede te ontsnappen. Zorg dat mensen die bereid zijn om aan de slag te gaan (en dat zijn de meesten, in weerwil van de retoriek van Leefbaar) dat kunnen doen zonder dat ze grote risico’s lopen om langdurig hun inkomen kwijt te raken.

Dan is de kans veel groter dat er duurzame uitstroom uit de bijstand ontstaat en dan ga je pas echt maatschappelijke winst boeken. Stokken zijn er genoeg (te veel!). Er is gebrek aan wortels.

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:bijstand, bijstandsuitkering, Ingeborg Hoogveld, Leefbaar Rotterdam, werkgelegenheid en werkloosheid

Sectie: Politiek

Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *