Erasmus in RotterdamOude Koeien30 september 2016

Pierre Bayle: intellectuele belhamel van Rotterdam

De stad hangt vol met spreuken van Desiderius Erasmus, maar de bespotte vrijdenker Pierre Bayle past misschien wel beter bij Rotterdam. Wie was deze dwarsligger die heel wat los heeft gemaakt in de stad?

Het kan in herfstige tijden geen kwaad om een tijdje rustig op het bankje te gaan zitten op het Grotekerkplein schuin tegenover het beeld van Erasmus. En dan bij voorkeur op 30 oktober, want dat is de dag waarop Pierre Bayle als vluchteling in Rotterdam aankwam om zich daar te vestigen. Het bankje is een eerbetoon aan deze ‘vergeten held’ van de Verlichting.

De protestant Bayle vluchtte in 1681 uit Frankrijk voor het bewind van de Zonnekoning Lodewijk de Veertiende. Die stond zeer vijandig tegenover alle andersdenkenden, in het streng katholieke Frankrijk. Bovendien beweerde hij L’etat c’est moi en daarom trok de vorst zich ook elke kritiek persoonlijk aan.

Pierre Bayle (gravure) Beeld: Stadsarchief Rotterdam

Wennen

Op uitnodiging van het gemeentebestuur van Rotterdam ging Bayle wonen aan de Geldersekade waar hij een mooi uitzicht had op de bedrijvigheid van wat nu de Oude Haven heet. Bayle moest erg wennen aan het leven in de stad. Hij vond Rotterdam buitensporig duur en was daardoor gedwongen sober te leven. Bovendien had hij grote moeite met de Nederlandse keuken, het regenachtige klimaat en de taal. Toch bleef hij hoffelijk beweren: Rotterdam est une ville belle et florissante. Overigens heeft hij zijn hele leven in Rotterdam nooit Nederlands gesproken.

Rotterdam kende in deze periode niet alleen een behoorlijke welvaart, althans voor een beperkte groep, maar ook een bloeiend intellectueel leven. De stad was tolerant en werd ondogmatisch bestuurd, een prima basis voor kritische ideeën van de filosofen. De internationale faam werd veroorzaakt door de aanwezigheid van een groot aantal buitenlandse denkers in Rotterdam, van wie John Locke de bekendste was.

De stad was tolerant en werd ondogmatisch bestuurd, een prima basis voor kritische ideeën van de filosofen

Vermoeiend

Pierre Bayle werd docent aan de Illustre School, een net opgerichte vorm van voortgezet hoger onderwijs op universitair niveau. Hij gaf drie uur hoorcollege Geschiedenis en een uur Filosofie. Daarnaast nog vier uur werkcollege filosofie. En dat alles in de internationale taal, het Latijn. Acht uur per week, maar Bayle vond het vermoeiend. De studenten onderbraken zijn betoog steeds met onbehoorlijke vragen. Lesgeven aan jonge mensen is niet leuk, vond Bayle. En de studenten vonden het lastig dat de lessen in het Latijn werden gegeven. Bovendien was de docent saai omdat hij altijd precies volgens het boekje werkte. Toch dankte de Illustre School haar faam aan deze docent met zijn grote reputatie als radicaal denker.

Zappen

Pierre Bayle was het prototype van een kamergeleerde. Letterlijk, want hij kwam zijn huis haast niet uit. Ook verscheen hij zelden in de Lantaarn, het verzamelhuis in Rotterdam van de vrijdenkers, uitgevers en boekhandelaren aan de Scheepmakershaven. Van 1680 – 1689 was John Locke voorzitter van deze club.

Het ideale leven voor Bayle was lezen, studeren, nadenken en zijn gedachten opschrijven in de vorm van brieven en artikelen. En dat werk deed hij graag op een manier die we nu zappen zouden noemen. Zijn werkwijze noemde hijzelf gelijk aan die van ‘bijen die een bloem aantippen en zo hun honing verzamelen’. Zijn gedachten publiceerde hij in de Nouvelles de la republique de lettres en deze ‘nieuwigheden’ werden over heel Europa verspreid en hartstochtelijk gelezen door iedereen die zich onderdrukt voelde door de godsdienstige en politieke autoriteiten in zijn land.

Lesgeven aan jonge mensen is niet leuk, vond Bayle

Encyclopedie

In 1688 publiceerde Bayle de eerste versie van zijn meesterwerk, de Dictionaire Historique et Critique. Het woordenboek bestond uit een verzameling van ruim 2500 begrippen waarover hij zijn gedachten liet gaan. Slechts één artikel ging over een stad en dat was Rotterdam. Hij was vol lof voor de stad die zo’n grote waardering toonde voor Erasmus, voor wie de stad zelfs een standbeeld had neergezet.

Bayle’s Dictionaire was de basis voor de grote Encyclopedie die in de achttiende eeuw onder redactie van Diderot in Frankrijk verscheen, wereldberoemd werd en veel navolging kreeg. Bovendien wordt de Franse Encyclopedie gezien als de maatschappij-ondermijnende kracht die leidde tot de Franse Revolutie. Het woordenboek van Bayle heeft dus nogal wat losgemaakt.

Lees ookCategorieOude KoeienWie het verleden kent, begrijpt het heden beter. Jacques Börger en Anne Jongstra blikken maandelijks terug op gebeurtenissen in het verleden van Rotterdam.

Schrikbewind

Bayle verzamelde niet alleen veel kennis maar bekeek al die informatie consequent van vele kanten – enerzijds…, maar aan de andere kant… – en bouwde stap voor stap een strikt rationele redenering op met als terugkerende conclusie: denk niet dogmatisch over welke zaak dan ook. Accepteer zelfs iemand die niet in God gelooft, want geloven is iets voor het hart, niet voor het verstand.

Zijn Bijbelkritiek werd hard veroordeeld door de predikant van de Waalse Kerk in Rotterdam die Pierre Bayle een spotnaam gaf: de filosoof van Rotterdam. Hij was geen goed Protestant, werd hem verweten. Maar Bayle bestreed dat: “Ik protesteer tegen alles wat gezegd en alles wat gedaan wordt”. Protestantser kan het niet.

Wat Bayle vooral kwalijk werd genomen, en niet alleen door de Rotterdamse predikant, was zijn opvatting dat je religie en moraliteit volledig van elkaar moet los koppelen. De vraag of je een goed en beschaafd mens kunt zijn zonder godsdienst werd door hem volmondig met ja beantwoord. Hij bepleitte een volstrekte scheiding tussen kerk en staat en was daarmee zijn tijd ver vooruit. Religie heeft altijd een totalitair karakter en daar worden mensen de dupe van. Bayle sprak uit ervaring want hij had niet alleen zijn geboorteland moeten ontvluchten maar verloor ook zijn broer aan het katholieke schrikbewind in Frankrijk.

Religie heeft altijd een totalitair karakter en daar worden mensen de dupe van

Gevaarlijke sentimenten

De geschriften van Bayle vielen aanvankelijk goed bij de bestuurders en kooplieden in Rotterdam. Zij koesterden hun vrijdenkende verdraagzaamheid, geïnspireerd door Erasmus. Maar dat veranderde snel en in 1693 werd Bayle ontslagen als docent, want hij bracht ‘gevaarlijke sentimenten’ over op jonge mensen. Voor Bayle breekt daarmee een heerlijke tijd aan. Ongestoord kan hij zich wijden aan het voltooien van zijn Dictionaire. En die wordt nu gezien als het eerste grote document van waar de Verlichting voor staat: intellectuele tolerantie, kritisch zijn naar autoriteit, scheiding van religie en moraliteit en vooral: wees bescheiden in je opinies. Nog steeds waarden waar de westerse samenleving prat op gaat.

Bayle verdwijnt geleidelijk in het werken aan zijn geschriften. Hij zou waarschijnlijk geen gebruik gemaakt hebben van het bankje op het plein, alhoewel hij wel waardering zou hebben voor de locatie: gezeten met de rug naar de kerk en uitzicht op Erasmus.

Bayle zou wel waardering hebben gehad voor het bankje op het plein: gezeten met de rug naar de kerk en uitzicht op Erasmus

Pietje

Op het bankje gezeten is er één ding dat me bezig houdt en dat is de opmerking die ik eens hoorde dat de Rotterdamse Pietje Bell zijn naam ontleent aan deze Pierre Bayle, door de Rotterdammers ongetwijfeld uitgesproken als Pierre (en niet Pi-air) Beil.

Ik heb er geen sprankje bewijs voor gevonden, maar kan me goed voorstellen dat Van Abcoude bij zijn Pietje niet alleen aan zijn ondeugende vader dacht maar ook aan de radicale vrijdenker Pierre Bayle, door Voltaire een ‘genie in het ondermijnen van conventionele ideeën’, genoemd.

Reageer of deel op Social Media

Tags:erasmus, Pierre Bayle, Pietje Bell, religie en verlichting

Secties: Erasmus in Rotterdam en Oude Koeien

kaart: Grotekerkplein, Rotterdam, Nederland
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *