Erasmus in RotterdamWetenschap en onderwijs10 oktober 2016

Achterkamertjespolitiek in het Rotterdamse stadhuis: van toilet tot campagnebudget

Interview

In de roman ‘In de Schaduw van Erasmus’ hanteert Erasmus allerlei achterbakse methoden om te overleven in het politiek-religieuze mijnenveld van zijn tijd. Geïnspireerd door dit boek sprak journalist Lucette Mascini met Paul Frissen (hoogleraar bestuurskunde) en Rinus van Schendelen (hoogleraar politieke lobby) over achterkamertjespolitiek in Rotterdam.

Beeld: Tim Sake

De grote wijsgeer Erasmus van Rotterdam was niet alleen maar een brave Hendrik die zijn zaakjes in de openbaarheid regelde. Nee, niets is minder waar. Om zijn nieuwe vertaling en interpretatie van het Nieuwe Testament gedrukt te krijgen zonder daarvoor op de brandstapel te belanden, kocht hij bijvoorbeeld een drukker om. Dat deed hij om te voorkomen dat een van zijn tegenstanders een kritisch vlugschrift zou publiceren en verspreiden waardoor zijn werk in een kwade reuk zou komen te staan.

Vandaag de dag zouden we dat achterkamertjespolitiek noemen, iets regelen achter gesloten deuren zodat het publiek niet weet welke belangen worden uitonderhandeld en hoe.

‘Niks om je zorgen over te maken’, vindt Paul Frissen, decaan en bestuursvoorzitter van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur in Den Haag en hoogleraar bestuurskunde aan Tilburg University. ‘De politiek kan niet zonder achterkamertjes. De machthebbers moeten met elkaar kunnen onderhandelen zonder dat ze op de vingers gekeken worden.’

Coalitieonderhandelingen

In Rotterdam is het niet anders. Het stadhuis aan de Coolsingel fungeert sinds begin vorige eeuw als de burcht van de politici die er de dienst uitmaken. Op dit moment zijn dat de partijen CDA, D66 en Leefbaar Rotterdam, waarvan de laatste partij de grootste is.

De coalitievorming na de verkiezingen van 2014 ging gepaard met horten en stoten.

Zo eiste D66 tijdens de eindfase van de onderhandelingen dat de grootste partij in de raad, Leefbaar, een keuze zou maken tussen CDA en VVD, allebei goed voor drie zetels. Reden was dat D66 niet in een coalitie wilde zitten met drie rechtse partijen.

Leefbaar gehoorzaamde D66 omdat de partij de zes zetels van de democraten nodig had om tot een raadsmeerderheid te komen en koos voor het CDA.

Het CDA had echter eerder een deal gesloten met de VVD dat zij samen in de coalitieonderhandelingen zouden optrekken. Maar het CDA liet de VVD vallen zodra duidelijk werd dat D66 het CDA koos om mee te besturen.

Even naar het toilet

Naar verluidt verdween onderhandelaar en huidig wethouder van het CDA Hugo de Jonge even naar het toilet toen de pijnlijke boodschap aan de VVD onderhandelaren Jeannette Baljeu en Antoinette Laan medegedeeld werd.

Is dat netjes?, is de vraag aan Frissen. ‘De CDA-onderhandelaar wist natuurlijk dat dit moment eraan zat te komen. Het is een manier om geen van beide partijen een figuur te laten slaan.’

Dit is dus wel een vorm van achterkamertjespolitiek. Is dat erg? ‘Nee’, zegt Frissen. ‘Achterkamertjespolitiek heeft een negatieve connotatie, maar dat is in dit soort gevallen niet terecht. Politici hebben ruimte nodig om tot een akkoord te komen. Hoe ze dat doen, dat maakt niet zoveel uit. Later moeten ze verantwoorden wat hun akkoord inhoudt. Daar bestaan allerlei democratische middelen voor.’

Politici hebben ruimte nodig om tot een akkoord te komen. Hoe ze dat doen, dat maakt niet zoveel uit.

Paul Frissen, bestuurskundige

Er is immers de gemeenteraad die vragen kan stellen, er is de journalistiek die onderzoek kan doen naar geldstromen bijvoorbeeld. Want laat daarover geen misverstand bestaan, zegt Frissen. ‘Het moet altijd duidelijk zijn waaraan publieke middelen worden uitgegeven en politici moeten worden gecontroleerd.’

Afspraken van bedrijven met ambtenaren en politici

Maar hoe zit het dan met de financiering van politieke campagnes tijdens de verkiezingen van de gemeenteraad? Tot dit jaar was er namelijk geen wet die politieke partijen in de gemeenteraad verplicht om openbaar te maken van welke bedrijven ze geld krijgen. Er was ook geen wet die de sponsoren verbiedt eisen te stellen aan de partijen in ruil voor steun. Het kon dus zijn dat bouwbedrijven zonder dat dit openbaar was een politieke partij sponsorden en in ruil een bouwproject wilden, mocht de partij aan de macht komen.

‘Op landelijk niveau was dat beter geregeld omdat politieke partijen subsidie van het rijk kunnen krijgen. Maar het is wel raar dat dit op lokaal niveau kon’, beaamt Frissen.

Volgens professor Rinus van Schendelen, specialist op het gebied van politieke lobby aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, is het de afgelopen jaren steeds normaler geworden dat politieke partijen voor de verkiezingen al afspraken maken met bedrijven, zorgorganisaties en onderwijsinstellingen over de investeringen die ze gaan doen, mochten ze aan de macht komen. Ook de ambtenaren van de diensten van gemeentes en het rijk zijn daarbij betrokken.

Politieke partijen maken voor de verkiezingen al afspraken met bedrijven, organisaties en onderwijsinstellingen over investeringen die ze gaan doen, mochten ze aan de macht komen.

Rinus van Schendelen, professor politieke lobby

In ruil krijgen ze steun tijdens de verkiezingscampagnes. En geen haan die er naar kraait zolang dat niet bekend wordt. ‘Je ziet vaak dat ze vooraf al afspreken wat ze over hun akkoord naar buiten brengen’, zegt Van Schendelen.

Ook hier geldt de vraag: is dat erg? Is het erg dat een bouwbedrijf bijvoorbeeld een ton in een verkiezingscampagne van de grootste politieke partij – welke dan ook – in de Rotterdamse raad kon steken, omdat ze voorzag dat deze zou winnen, terwijl de kiezer dat niet weet? En dat ze in ruil een bouwopdracht terug kreeg?

‘Zolang het binnen de regels van de wet is mag het’, zegt Van Schendelen. ‘Als het niet zo is en het komt uit, dan moeten de verantwoordelijke politici zelf op de blaren zitten. Als een deal wettelijk niet deugt, dan moet je hem niet sluiten. Zo simpel is het. We leven in een tijd dat iedereen internet heeft. Dus politici lopen altijd het risico dat afspraken uitlekken. En als ze niet goed zijn is dat dom. Oliedom! Dan kunnen ze levensgroot op de voorpagina van een krant belanden of zelfs de bak in draaien. Maar dat is dan hun eigen schuld. Dan moeten ze die deal maar niet sluiten.’

Totalitaire staat

Het hele idee dat alles wat uitonderhandeld wordt, transparant moet zijn is niet goed, vindt Frissen. ‘Dan eis je van de machthebbers dat je alles van hen weet. Dan kan niet. Dan wil je totale controle over hun doen en laten. Dat lijkt op wat machthebbers in een totalitaire staat doen met hun burgers. Dat wil je ook niet. Burgers hebben recht op transparantie over besluitvorming en de resultaten daarvan. Maar politici moeten wel de mogelijkheid hebben om daarover compromissen te sluiten en concessies te doen. Dat kan alleen in beslotenheid.’

Calypso

Maar neem nu het voorbeeld van hoogbouwflat Calypso tegenover Centraal Station. De gemeente betaalde de projectontwikkelaar De Wilgen Vastgoed dertig miljoen euro voor de grond die de toekomstige eigenaren van de appartementen zouden terugbetalen in de vorm van erfpacht. Achteraf was de vraag of dat wel verantwoord was omdat het bedrijf van de projectontwikkelaar op omvallen stond. Dat geld zou wel eens niet in de bouw gestoken kunnen worden maar in het aflossen van schulden, bijvoorbeeld. Waarom nam de gemeente dat risico? Waren er deals met politieke partijen die in Rotterdam aan de macht waren? En zo ja: wie profiteerden daarvan? En was de grond wel dertig miljoen euro waard?

Dat is nooit opgehelderd.

Waarom nam de gemeente zoveel risico bij hoogbouwflat Calypso? Waren er deals met politieke partijen die in Rotterdam aan de macht waren?

‘Tsja’, zegt Frissen. ‘Ik ken deze zaak niet van nabij. Maar het taxeren van grondwaarde levert de meest uiteenlopende bedragen op. Dat is niet alleen in Rotterdam het geval.’

Bovendien, betoogt Frissen, het manipuleren van waardes doen burgers ook. Neem de waarde van hun huis. ‘Voor de onroerende zaakbelasting geven velen een zo laag mogelijke waarde op, omdat ze dan minder belasting hoeven te betalen. Om een hypotheek van de bank te krijgen geven ze een hogere op.’

In de loop van de bouw bleek dat de projectontwikkelaar zestig miljoen euro tekort kwam op de bouwsom. Daarom bezuinigde ze op de keukens en badkamers in de appartementen waardoor ze minder luxe waren en minder opbrachten. En door de instorting van de huizenmarkt leverde de hele flat in totaal dertig procent minder op dan begroot.

De bouw BV ging failliet, leveranciers schoten er voor in totaal vijftig miljoen euro bij in.

‘Stel dat de markt niet ingestort was’

Frissen raakt er niet van over zijn toeren. ‘Stel dat de huizenmarkt voor de verkoop van de appartementen hersteld was en ze voor de oorspronkelijke prijs verkocht waren? Dan had niemand iets van de financiële problemen bij de projectontwikkelaar gemerkt.’

Die kwamen immers pas aan het licht tijdens de rechtszaken van de schuldeisers. En dan had ook niemand de lening in de vorm van erfpacht van de gemeente onder de loep genomen. ‘Dan had er waarschijnlijk geen haan naar gekraaid.’

[10-10-2016, 12:28] Het stuk over de coalitie-onderhandelingen is licht aangepast.
[11-10-2016, 11:38] Artikel aangepast, sinds 2016 is de Wet Financiering Politieke Partijen van kracht.

Reageer of deel op Social Media

Tags:achterkamertjespolitiek, bouwlobby, Calypso, Coalitie, erasmus, Paul Frissen en Rinus van Schendelen

Secties: Erasmus in Rotterdam en Wetenschap en onderwijs

kaart: Stadhuis Rotterdam, Coolsingel, Rotterdam, Nederland
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *