Voor de harddenkende Rotterdammer

Ver weg strijden voor een ideaal, zoals nu in Syrië, gebeurde ook in de crisisjaren voor de Tweede Wereldoorlog. De Rotterdamse werkloze Pieter Lieder vocht in de Spaanse Burgeroorlog, uit onvrede met zijn situatie. Bij terugkomst werd onder andere het Nederlanderschap afgepakt.

Halverwege de jaren dertig zucht Nederland onder een ernstige economische crisis. In Rotterdam zitten meer dan 50.000 mensen langdurig zonder werk. De jonge metaalbewerker Pieter Lieder is één van hen. Om in aanmerking te komen voor financiële ondersteuning moet hij zich iedere dag melden bij het arbeidsbureau. Daar, in de rij voor het stempellokaal, groeit zijn frustratie met de dag.
“Het was erg voor een jonge vent om jaren lang werkloos rond te lopen”, verklaart Lieder later tegenover een journalist. “Dat kweekte een haat tegen het kapitalistische systeem, dat voor onze toestand verantwoordelijk was. Daar praatte je over, urenlang.”
Dat Lieders onvrede in Rotterdam breed wordt gedeeld, blijkt in 1934. Als de overheid in juli van dat jaar de uitkeringen verlaagt, leidt dat tot een golf van protesten. In Crooswijk, in het centrum en op Zuid breken hevige rellen uit, die door de politie hardhandig worden neergeslagen. Een jaar later vertaalt het ongenoegen zich bij de gemeenteraadsverkiezingen in goede scores voor extreemlinkse en -rechtse partijen.

oudekoeienstrijd
De werkloze Rotterdammer Pieter Lieder raakte als Spanjestrijder zijn Nederlanderschap kwijt. Beeld door: beeld: Stadsarchief Rotterdam

Een bezeten wereld

Terwijl in eigen land burgers steeds meer tegenover elkaar komen te staan, lopen ook buiten de landsgrenzen de spanningen op doordat Nazi-Duitsland en het Italië van Mussolini zich steeds agressiever gedragen. Al die ontwikkelingen voeden de angst dat Europa langzaam maar zeker naar de rand van de afgrond glijdt.
“We leven in een bezeten wereld. En we weten het”, schrijft de Leidse professor Johan Huizinga in zijn bestseller In de schaduwen van morgen. “Het zou voor niemand onverwacht komen, als de waanzin eensklaps uitbrak in razernij, waaruit deze arme Europeesche menschheid achterbleef in verstomping en verdwazing, de motoren nog draaiende en de vlaggen nog wapperende, maar de geest geweken.”
Deze woorden krijgen een profetische klank als in 1936 in Spanje een burgeroorlog uitbreekt tussen nationalisten onder aanvoering van generaal Franco, en de aanhangers van de zittende linkse regering. Die burgeroorlog krijgt al gauw een internationaal karakter doordat de opstandelingen met wapens en troepen gesteund worden door Duitsland en Italië, terwijl de regeringstroepen hulp krijgen van de Sovjet-Unie.

Het fascisme verslaan

Hoewel Nederland zich niet met de strijd bemoeit, kan de Spaanse regering hier wel rekenen op de sympathie van veel sociaal-democraten en communisten. Een samenwerkingsverband van linkse partijen zoals in Spanje regeert, zouden zij ook graag in eigen land zien. Volgens hen is alleen een dergelijk volksfront in staat de economische crisis te beteugelen en het fascisme te verslaan. De Spaanse Burgeroorlog is daarom geen lokaal, maar een Europees conflict.
“Het Spaansche volk strijdt ook voor ons!”, schrijft een communistische krant in 1936. “Spanje beslist over democratie of fascisme, over oorlog of vrede.”

Die overtuiging heeft Pieter Lieder ook. “Je voelde aan dat de fascisten dit land als proeftuin gebruikten voor hun grote oorlog”, verklaart hij later. In het voorjaar van 1938 besluit hij naar Spanje af te reizen om mee te gaan vechten tegen Franco. Waarschuwingen van familie en vrienden slaat hij in de wind. “Schieten ze me dood, dan schieten ze me dood. Hier in Holland heb ik toch ook niks.”

Vijftig Rotterdammers

Lieder is niet de enige die als vrijwilliger naar Spanje gaat. In de jaren 1936-1939 vertrekken naar schatting zeshonderd Nederlanders naar Spanje, onder wie meer dan vijftig Rotterdammers.
Sommigen sluiten zich aan bij kleine anarchistische of revolutionair-socialistische milities, maar het merendeel komt terecht bij de Internationale Brigades, een paramilitaire eenheid die geheel is samengesteld uit buitenlandse vrijwilligers.
Ook Lieder wordt hierbij ondergebracht. Hij wordt bij aankomst in Spanje ingedeeld bij de Nederlandse compagnie onder aanvoering van de Utrechtse communist Piet Laros. Met die eenheid is hij in de zomer betrokken bij het Ebro-offensief, dat honderden buitenlandse vrijwilligers het leven kost. Zelf belandt Lieder in een ziekenhuis met een darminfectie en granaatscherven in zijn been.
Enkele maanden later is het Spaanse avontuur voorbij. Terwijl de gevechten rond de Ebro nog gaande zijn, worden de Internationale Brigades onder buitenlandse druk teruggetrokken van het front en ontbonden. Begin december wordt Lieder met zo’n honderd andere Nederlandse vrijwilligers op de trein terug naar Nederland gezet.

Syriëgangers

De Spanjestrijders van tachtig jaar geleden zijn wel vergeleken met de Syriëgangers van nu. Vanwege hun idealisme en hun dadendrang, maar ook omdat beide groepen de warme belangstelling hebben van de inlichtingendiensten. Net als de moslimjongeren die naar Syrië reizen, worden de Spanjestrijders in hun tijd gezien als een potentieel gevaar voor de samenleving.
Dat komt vooral door de betrokkenheid van de Communistische Partij Nederland (CPN), door velen beschouwd als een vooruitgeschoven post van Moskou. Leden van die partij ronselen vrijwilligers voor de strijd in Spanje. Vaak helpen ze hen ook de grens over. De Rotterdamse sleepbootkapitein Piet Maliepaard is zo’n communistische activist. In 1938 vertrekt hij zelf naar Spanje, waar hij al gauw zwaargewond raakt.
Dat neemt niet weg dat Pieter Lieder waarschijnlijk representatiever is voor de doorsnee Spanjeganger dan ideologisch geïnspireerde draufgängers als Maliepaard. Uit de bewaard gebleven rapporten van de Centrale Inlichtingendienst blijken veruit de meeste vrijwilligers jonge twintigers te zijn, woonachtig in een grote stad en werkloos. Ze beschouwen zichzelf weliswaar als links, maar zijn zelden aangesloten bij een politieke partij. Het is vooral de vernedering van de dagelijkse gang naar het stempelkantoor en bezorgdheid over het oprukkende fascisme, die ze de koffers doet pakken.

Terugkomst

Wie heelhuids terugkomt betaalt overigens wel een prijs. Door in vreemde krijgsdienst te gaan, hebben de Spanjestrijders namelijk hun Nederlanderschap verspeeld. Als op 5 december 1938 de eerste trein met repatrianten arriveert op station Roosendaal, moeten deze strijders al hun foto’s en brieven inleveren. Ook hun legitimatiepapieren worden ingenomen.
Voortaan moeten ze zich op gezette tijden melden op het politiebureau voor een verblijfsvergunning. Hun stemrecht zijn ze kwijt.. En een lening van de bank kunnen ze ook op hun buik schrijven. Alsof dat allemaal niet genoeg is worden ze na de oorlog vaak op één hoop gegooid met degenen die voor de Duitsers hebben gevochten. Lieder is naar eigen zeggen herhaaldelijk voor SS’er uitgemaakt.
Lieder en tientallen andere oud-Spanjestrijders blijven lange tijd tweederangs burger. Pas in de jaren zestig trekt de politiek zich hun lot aan en krijgen ze hun Nederlanderschap terug.
 

Deze banner kun je wegklikken, maar....

..je kunt ook supporter worden! Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk.

Nee, ik lees eerst het stuk verder

anne2

Anne Jongstra

Anne Jongstra (1964) ziet zaken graag in historisch perspectief. Hij is geboren en getogen in Rotterdam, studeerde in de jaren tachtig geschiedenis in Utrecht en werkt nu voor het Stadsarchief Rotterdam.

Profiel-pagina
Jacques Börger

Jacques Börger

Jacques Börger (1955) is historicus en woont sinds 1998 in Rotterdam. Jacques is verantwoordelijk voor de communicatie en marketing van Museum Rotterdam en schrijft regelmatig stukjes over Rotterdam en haar geschiedenis.

Profiel-pagina
11913506_10207726898754340_5365108176756306874_n

Fenna Schaap

Profiel-pagina
Lees 6 reacties
  1. Profielbeeld van Sjaan Lieder
    Sjaan Lieder

    Anne… wat een interessant artikel over mijn oom. Piet Lieder was een jongere broer van mijn vader. Heb jij je informatie uit documenten en daar wellicht kopieen van die ik graag zou willen hebben? Ik ben al heel blij met de pasfoto. De enige foto’s die ik van heb zijn van veel later. Omdat ome Piet het zwarte schaap in de familie was heb ik hem pas veel later leren kennen hoewel ik uiteraard wel wist van zijn bestaan. Nou… als je iets hebt wil je mij dat dan doen toekomen????? Alvast bedankt.

    Met vriendelijke groet,

    Sjaan Lieder

    1. Profielbeeld van Anne Jongstra
      Anne Jongstra

      Bedankt voor jouw leuke reactie, Sjaan. De pasfoto is inmiddels verstuurd, samen met een korte uitleg over en verwijzingen naar onze bronnen. Ik hoop dat je er iets aan hebt.

  2. Profielbeeld van R.Sörensen
    R.Sörensen

    Natuurlijk heb je gelijk Anne, maar ik vermoed dat de motivatie om te gaan heel anders is.
    Het socialisme van voor de oorlog was idealisme. Jongens die naar Spanje gingen maakten die keuze vanuit dat idealisme. Zij warden daarbij geconfronteerd met het geweld vanuit nationalistische hoek. Dat in eigen kring ook gemoord werd, is hen waarschijnlijk pas later duidelijk geworden.

    Pas na de eerste gruwelijke beelden bij de media kwam er een golf van djihadisme op gang. Anders gemotiveerd lijkt mij.

    Trouwens schrijnend dat de teruggekeerde SS’ers vaak eerder hun Nederlanderschap terug kregen dan de Spanjegangers. Veel SS ‘ers werden een onderdeel van het Nederlandse leger en gingen in het laatste jaar 1949 naar Ned.Indië en later Korea! Die SS’ers gingen overigens ook uit avonturisme en idealisme (Bolsjewieken bestrijden)

    Misschien dat het vergelijk met vrijwilligers voor het Franse vreemdelingenlegioen dichterbij komt.
    Die wisten dat ze werden ingezet in Algerije b.v.

    Misschien zou de vergelijking

    1. Profielbeeld van Anne Jongstra
      Anne Jongstra

      Als je bedoelt dat jihadisten, net als vroeger SS’ers, geïnspireerd zijn door een geweldscultus en dat die inspiratie bij Spanjegangers ontbrak, heb je zeker een punt. Vraag is wel hoeveel invloed dat aspect heeft in het radicaliseringsproces. In de meeste gevallen blijft geweld toch een middel tot het bereiken van een doel: het kalifaat, de klassenloze samenleving, het duizendjarig rijk. Dat doel blijft voorop staan.
      Over wat dan wel de doorslag geeft bij radicalisering zijn de geleerden volgens mij nog steeds in debat. De een benadrukt de rol van ideologie, de ander kijkt vooral naar de sociale omgeving, weer een ander kijkt vooral naar de psychologische kant van de zaak. In die situatie kan het volgens mij geen kwaad te wijzen op parallellen in het verleden. En inderdaad: dan zou je ook naar SS’ers kunnen kijken.

  3. Profielbeeld van Anne Jongstra
    Anne Jongstra

    Met zulke argumenten kan ik niet zo veel. Idealisme en moordzucht blijken in de geschiedenis heel goed samen te kunnen gaan. ‘You can’t make an omelette without breaking eggs’, luidt dan meestal de rechtvaardiging.
    Ook uit naam van ‘vrijheid, gelijkheid, broederschap’ is flink wat afgemoord, niet in de laatste plaats in het land waar ze die slogan ooit geïntroduceerd hebben. En wat de Spaanse Burgeroorlog betreft: die was lang niet zo fris als we nu geneigd zijn te denken. Daar draaide men zijn hand tenslotte ook niet om voor een slachtpartijtje meer of minder.

  4. Profielbeeld van R.Sörensen
    R.Sörensen

    “Ver weg strijden voor een ideaal, zoals nu in Syrië, gebeurde ook in de crisisjaren voor de Tweede Wereldoorlog”
    De vorige eeuw vergelijken met heden leidt negen van de tien keer tot anachronismen. Bovenstaande is grof.

    In de vorige eeuw gingen jonge jongens uit idealisme naar Spanje om het fascisme te verslaan. Gedreven door een verheven ideaal. Gelijkheid, broederschap en vrijheid.
    Het tuig dat nu naar Syrië gaat wil dood en verderf zaaien onder ongelovigen, vrouwen verkrachten en wreedheden begaan. Ze zien het dagelijks op het internet en het schijnt als een magneet te werken. Ze willen hun fascistische ideologie verspreiden en via een Kalifaat en wereldheerschappij verwezenlijken.
    Dus als je dan toch wilt vergelijken. 30.000 mannen uit ons land kozen voor de Waffen SS !

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.