Oude KoeienVers Beton8 december 2016

Strijden in buitenland uit onvrede niks nieuws

Waarom Rotterdammer Pieter Lieder naar Spanje ging

Ver weg strijden voor een ideaal, zoals nu in Syrië, gebeurde ook in de crisisjaren voor de Tweede Wereldoorlog. De Rotterdamse werkloze Pieter Lieder vocht in de Spaanse Burgeroorlog, uit onvrede met zijn situatie. Bij terugkomst werd onder andere het Nederlanderschap afgepakt.

Halverwege de jaren dertig zucht Nederland onder een ernstige economische crisis. In Rotterdam zitten meer dan 50.000 mensen langdurig zonder werk. De jonge metaalbewerker Pieter Lieder is één van hen. Om in aanmerking te komen voor financiële ondersteuning moet hij zich iedere dag melden bij het arbeidsbureau. Daar, in de rij voor het stempellokaal, groeit zijn frustratie met de dag.

“Het was erg voor een jonge vent om jaren lang werkloos rond te lopen”, verklaart Lieder later tegenover een journalist. “Dat kweekte een haat tegen het kapitalistische systeem, dat voor onze toestand verantwoordelijk was. Daar praatte je over, urenlang.”

Dat Lieders onvrede in Rotterdam breed wordt gedeeld, blijkt in 1934. Als de overheid in juli van dat jaar de uitkeringen verlaagt, leidt dat tot een golf van protesten. In Crooswijk, in het centrum en op Zuid breken hevige rellen uit, die door de politie hardhandig worden neergeslagen. Een jaar later vertaalt het ongenoegen zich bij de gemeenteraadsverkiezingen in goede scores voor extreemlinkse en -rechtse partijen.

De werkloze Rotterdammer Pieter Lieder raakte als Spanjestrijder zijn Nederlanderschap kwijt. Beeld: Stadsarchief Rotterdam

Een bezeten wereld

Terwijl in eigen land burgers steeds meer tegenover elkaar komen te staan, lopen ook buiten de landsgrenzen de spanningen op doordat Nazi-Duitsland en het Italië van Mussolini zich steeds agressiever gedragen. Al die ontwikkelingen voeden de angst dat Europa langzaam maar zeker naar de rand van de afgrond glijdt.

“We leven in een bezeten wereld. En we weten het”, schrijft de Leidse professor Johan Huizinga in zijn bestseller In de schaduwen van morgen. “Het zou voor niemand onverwacht komen, als de waanzin eensklaps uitbrak in razernij, waaruit deze arme Europeesche menschheid achterbleef in verstomping en verdwazing, de motoren nog draaiende en de vlaggen nog wapperende, maar de geest geweken.”

Deze woorden krijgen een profetische klank als in 1936 in Spanje een burgeroorlog uitbreekt tussen nationalisten onder aanvoering van generaal Franco, en de aanhangers van de zittende linkse regering. Die burgeroorlog krijgt al gauw een internationaal karakter doordat de opstandelingen met wapens en troepen gesteund worden door Duitsland en Italië, terwijl de regeringstroepen hulp krijgen van de Sovjet-Unie.

Lees ookCategorieOude KoeienWie het verleden kent, begrijpt het heden beter. Jacques Börger en Anne Jongstra blikken maandelijks terug op gebeurtenissen in het verleden van Rotterdam.

Het fascisme verslaan

Hoewel Nederland zich niet met de strijd bemoeit, kan de Spaanse regering hier wel rekenen op de sympathie van veel sociaal-democraten en communisten. Een samenwerkingsverband van linkse partijen zoals in Spanje regeert, zouden zij ook graag in eigen land zien. Volgens hen is alleen een dergelijk volksfront in staat de economische crisis te beteugelen en het fascisme te verslaan. De Spaanse Burgeroorlog is daarom geen lokaal, maar een Europees conflict.

“Het Spaansche volk strijdt ook voor ons!”, schrijft een communistische krant in 1936. “Spanje beslist over democratie of fascisme, over oorlog of vrede.”

“Schieten ze me dood, dan schieten ze me dood”

Die overtuiging heeft Pieter Lieder ook. “Je voelde aan dat de fascisten dit land als proeftuin gebruikten voor hun grote oorlog”, verklaart hij later. In het voorjaar van 1938 besluit hij naar Spanje af te reizen om mee te gaan vechten tegen Franco. Waarschuwingen van familie en vrienden slaat hij in de wind. “Schieten ze me dood, dan schieten ze me dood. Hier in Holland heb ik toch ook niks.”

Vijftig Rotterdammers

Lieder is niet de enige die als vrijwilliger naar Spanje gaat. In de jaren 1936-1939 vertrekken naar schatting zeshonderd Nederlanders naar Spanje, onder wie meer dan vijftig Rotterdammers.

Sommigen sluiten zich aan bij kleine anarchistische of revolutionair-socialistische milities, maar het merendeel komt terecht bij de Internationale Brigades, een paramilitaire eenheid die geheel is samengesteld uit buitenlandse vrijwilligers.

Ook Lieder wordt hierbij ondergebracht. Hij wordt bij aankomst in Spanje ingedeeld bij de Nederlandse compagnie onder aanvoering van de Utrechtse communist Piet Laros. Met die eenheid is hij in de zomer betrokken bij het Ebro-offensief, dat honderden buitenlandse vrijwilligers het leven kost. Zelf belandt Lieder in een ziekenhuis met een darminfectie en granaatscherven in zijn been.

Enkele maanden later is het Spaanse avontuur voorbij. Terwijl de gevechten rond de Ebro nog gaande zijn, worden de Internationale Brigades onder buitenlandse druk teruggetrokken van het front en ontbonden. Begin december wordt Lieder met zo’n honderd andere Nederlandse vrijwilligers op de trein terug naar Nederland gezet.

Syriëgangers

De Spanjestrijders van tachtig jaar geleden zijn wel vergeleken met de Syriëgangers van nu. Vanwege hun idealisme en hun dadendrang, maar ook omdat beide groepen de warme belangstelling hebben van de inlichtingendiensten. Net als de moslimjongeren die naar Syrië reizen, worden de Spanjestrijders in hun tijd gezien als een potentieel gevaar voor de samenleving.

Dat komt vooral door de betrokkenheid van de Communistische Partij Nederland (CPN), door velen beschouwd als een vooruitgeschoven post van Moskou. Leden van die partij ronselen vrijwilligers voor de strijd in Spanje. Vaak helpen ze hen ook de grens over. De Rotterdamse sleepbootkapitein Piet Maliepaard is zo’n communistische activist. In 1938 vertrekt hij zelf naar Spanje, waar hij al gauw zwaargewond raakt.

Dat neemt niet weg dat Pieter Lieder waarschijnlijk representatiever is voor de doorsnee Spanjeganger dan ideologisch geïnspireerde draufgängers als Maliepaard. Uit de bewaard gebleven rapporten van de Centrale Inlichtingendienst blijken veruit de meeste vrijwilligers jonge twintigers te zijn, woonachtig in een grote stad en werkloos. Ze beschouwen zichzelf weliswaar als links, maar zijn zelden aangesloten bij een politieke partij. Het is vooral de vernedering van de dagelijkse gang naar het stempelkantoor en bezorgdheid over het oprukkende fascisme, die ze de koffers doet pakken.

Terugkomst

Wie heelhuids terugkomt betaalt overigens wel een prijs. Door in vreemde krijgsdienst te gaan, hebben de Spanjestrijders namelijk hun Nederlanderschap verspeeld. Als op 5 december 1938 de eerste trein met repatrianten arriveert op station Roosendaal, moeten deze strijders al hun foto’s en brieven inleveren. Ook hun legitimatiepapieren worden ingenomen.

Voortaan moeten ze zich op gezette tijden melden op het politiebureau voor een verblijfsvergunning. Hun stemrecht zijn ze kwijt.. En een lening van de bank kunnen ze ook op hun buik schrijven. Alsof dat allemaal niet genoeg is worden ze na de oorlog vaak op één hoop gegooid met degenen die voor de Duitsers hebben gevochten. Lieder is naar eigen zeggen herhaaldelijk voor SS’er uitgemaakt.

Lieder en tientallen andere oud-Spanjestrijders blijven lange tijd tweederangs burger. Pas in de jaren zestig trekt de politiek zich hun lot aan en krijgen ze hun Nederlanderschap terug.

 

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:crisis, Spanje, Strijd en werkloosheid

Secties: Oude Koeien en Vers Beton

kaart: Crooswijkseweg 88, 3034 HM Rotterdam, Nederland
Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *