Economie31 maart 2017

Creatief ondernemerschap: zo kan de Afrikaanderwijk er wel van profiteren

De Afrikaanderwijk heeft weinig economisch voordeel van creatief ondernemerschap, concludeerde Jeannette Nijkamp eind vorig jaar in haar promotieonderzoek. Vers Beton ondervroeg Nijkamp en de initiatieven Creative Factory en Stichting Freehouse over wat het hen wél succes in de wijk levert. 

Beeld: Cees Boot

In een interview vertelt Nijkamp hoe ze bij bedrijfsverzamelgebouw de Creative Factory en Stichting Freehouse is gekomen. “Ik heb twee heel verschillende initiatieven onderzocht die gericht zijn op het stimuleren van creatief ondernemerschap in een achterstandswijk, om inzicht te krijgen in de effecten. De Creative Factory stimuleert creatieve bedrijvigheid door ondernemers van buiten aan te trekken. Freehouse benut juist de creatieve talenten van wijkbewoners om hun economische positie te verbeteren. Voor beide initiatieven heb ik zowel het effect op de wijk als op de wijkbewoners onderzocht.”

Creatief ondernemerschap is sinds begin van deze eeuw een speerpunt van de gemeente, en daaruit kwam bedrijfsverzamelgebouw Creative Factory voort. Het gebied rondom de Tarwewijk – inclusief de Maassilo – werd aangewezen als eerste Rotterdamse kansenzone, met budget voor het stimuleren van ondernemerschap. Daaruit kon het leegstaande, oudste gedeelte van de Maassilo, verbouwd worden tot de Creative Factory, omdat de huurders zouden bijdragen aan de ontwikkeling van Rotterdam-Zuid. Er zitten nu tientallen ondernemers, actief in de muziek- en evenementenbranche, mode en zakelijke dienstverlening zoals branding, architectuur en online communicatie.

Stichting Freehouse was eerst actief in Rotterdam-West en verplaatste in 2008 naar de Afrikaanderwijk. Freehouse bevordert creatieve productie onder bewoners van de Afrikaanderwijk. Economische ontwikkeling door creatief talent aan te spreken, dus. Een voorbeeld is het project ‘De Markt van Morgen’, gericht op innovatie van de Afrikaandermarkt: experimenten met een andere styling van marktkramen, ontwikkeling van nieuwe producten en diensten en optredens van kunstenaars. Ook koppelde Freehouse wijkbewoners met creatieve talenten aan ontwerpers en kunstenaars. Dit resulteerde onder meer in de Wijkkeuken en het Wijkatelier. In 2013 startte hieruit ook de bredere Afrikaanderwijk Coöperatie, gericht op het bundelen van lokale krachten, het stimuleren van persoonlijke ontwikkeling, betaald werk en ondernemerschap.

Nijkamps conclusie is stevig. Ze onderzocht de Creative Factory tussen oktober 2010 en juni 2013. Bij Stichting Freehouse was ze tussen mei 2013 en oktober 2014. “Ik concludeer dat tot aan het moment van het onderzoek beide initiatieven geen substantiële economische effecten hadden voor wijkbewoners en ook weinig bijdroegen aan meer levendigheid in de wijk. Wel had Freehouse belangrijke sociale effecten voor de wijkbewoners die direct bij de projecten betrokken waren. Maar het aantal betrokkenen was gering.”

Interactie is verwaarloosbaar

Aan de Creative Factory hebben bewoners geen behoefte, concludeerde Nijkamp ook in haar proefschrift. De Maassilo werd door de initiatiefnemers gezien als icoon, waardoor creatief ondernemerschap beter tot haar recht kon komen. Het gebouw ligt vrij geïsoleerd, doorgaande wegen snijden het bedrijfsgebouw af van de bewoning. Interactie tussen de creatief ondernemers in de Creative Factory en de Afrikaanderwijkers is – wellicht daardoor – verwaarloosbaar.

“Maar met een locatie, voor mijn part middenin de wijk, in de plint van een winkelstraat, zou het economisch effect van de Creative Factory hetzelfde zijn geweest”, stelt Nijkamp. Ondernemers kiezen namelijk voor de Creative Factory op basis van alledaagse bedrijfskundige overwegingen, zoals een lage huurprijs en de aanwezigheid van voldoende parkeerruimte. Wonen doen zij niet in de Afrikaanderwijk, aldus Nijkamp. Dus is het na kantooruren een exodus van ondernemers. Naar de metro, de snelweg of via de Erasmusbrug naar de noordoever.

Dat ontwikkelingen in rap tempo kunnen plaatsvinden, weten we in Rotterdam maar al te goed. En dat is ook een tegenwoord van Creative Factory en Stichting Freehouse. Teun de Booij stelt dat het effect van de Creative Factory anno nu heel anders is dan tijdens de onderzoeksperiode van Nijkamp. Hij is verbonden aan Dit is Zuid, een stichting van vrijwilligers voor de promotie van Rotterdam-Zuid en een van de huurders van de Creative Factory.

De Booij erkent dat het moeite kost om de Afrikaanderwijkers bekend te maken met cultureel ondernemerschap. Of met de Creative Factory en alles wat daarbinnen gebeurt. Hij kan putten uit eigen ervaring. “Onlangs hebben we in de Creative Factory de Kaart van Zuid gelanceerd, die Rotterdam-Zuid beter onder de aandacht te brengen. We gingen de Afrikaandermarkt op om bewoners uit te nodigen voor de lancering. De meesten vonden de Kaart van Zuid een leuk initiatief, maar de Creative Factory vonden ze toch een brug te ver.” Voor De Booij is het dus duidelijk dat er stappen moeten worden gezet in het betrekken van bewoners.

Toch ziet hij een duidelijk verschil tussen nu en de periode van Nijkamps onderzoek: “Bijna alle vrijwilligers van Dit is Zuid wonen in Rotterdam-Zuid, waarvan een aanzienlijk deel in de buurt van de Creative Factory. Ik ook. En creatief ondernemers in de Creative Factory zijn momenteel bezig met het uitwerken van ideeën om de Afrikaanderwijkers beter te bedienen.” Dat maakt verschil in de toenadering van de Creative Factory tot de wijk.

Beeld: Cees Boot

Pervers rijksbeleid

Hetzelfde geldt voor het in kaart brengen van het effect van Stichting Freehouse, meent Annet van Otterloo. Zij spreekt namens de Afrikaanderwijk Coöperatie, voortgekomen uit Freehouse. Economische ontwikkeling blijkt inderdaad moeilijk bereikbaar, maar dat komt met name door beleid en regelgeving. “Idealiter zou Freehouse werkzoekende wijkbewoners kunnen inhuren als betaalde krachten, maar die verliezen dan hun recht op een bijstandsuitkering en eventuele toeslagen. Dat risico willen ze niet lopen.”

Behalve deze perverse uitwerking van rijksbeleid stonden ook regels van de gemeente in de weg, zag ook Nijkamp. “Uitbaters van verskramen op de Afrikaandermarkt hadden het idee opgevat smoothies te maken van onverkoopbare groenten en fruit. Dit zou extra inkomsten kunnen genereren en wellicht een nieuw publiek aantrekken. Maar smoothies zijn bewerkt voedsel en vallen daarom onder een andere productcategorie, die niet binnen dezelfde marktkraam mogen worden verkocht.”

 

"Je ziet hier prioriteiten veranderen. Een verfijnd leven is niet meer per se iets van buiten"

Nijkamp concludeerde ook hier dat er weinig contact was tussen Afrikaanderwijkers en de creatieven rondom Freehouse. Bewoners hadden volgens haar weinig behoefte aan de Wijkkeuken, gevestigd in het Gemaal op Zuid aan de Pretorialaan. Ook hier geen buzz. Daarover zegt Van Otterloo dat bewoners misschien geen behoefte hadden aan een Wijkkeuken als consument, maar wel betrokken wilden worden als producent. Bovendien vindt zij dat de Afrikaanderwijk wel degelijk meer is gaan bruisen. “De wijk is gaan leven. Op de Pretorialaan kun je nu op veel meer plekken iets drinken dan voorheen. Het prijsniveau is ook lager dan dat van de binnenstad. Dat houdt sociale verblijfplaatsen als bistro’s en koffiebars toegankelijk voor wijkbewoners. Het is dus een misvatting te denken dat de buzz slechts is voorbestemd voor een klein gedeelte van de wijk.”

Van Otterloo meent dat niet alleen de kwantiteit telt, bijvoorbeeld inkomensniveau, maar ook de kwaliteit, bijvoorbeeld de intensiteit en duur van betrokkenheid. “Dertig procent van de bewoners leeft onder de armoedegrens. De Afrikaanderwijk komt van ver. Maar je ziet langzaam dat de prioriteiten veranderen. Een verfijnd leven is niet meer per se iets van buiten, iets van daaro. In de Wijkkeuken was productpresentatie vroeger het ondergeschoven kindje. Tegenwoordig zijn wijkbewoners in de keuken bewust van esthetiek. Het komt met de tijd, blijkt. En dit is ook een teken dat creatief ondernemerschap wel degelijk effect heeft.”

Beeld: Cees Boot

Hoe kan het beter?

De overheid en creatief ondernemers kunnen leren van Nijkamps onderzoek. Het laat zien dat het domweg importeren van creatief ondernemerschap in de wijk niet werkt. Als het doel is een bijdrage te leveren aan levendigheid en economische ontwikkeling, vereist dat maatwerk. Allereerst blijkt een inventarisatie van wat er speelt in de wijk geen overbodige luxe. Creatief ondernemers in een broedplaats moeten aansluiten op de wijk, en op de leefwereld van wijkbewoners. Creativiteit is als uitgangsbasis lang niet voldoende.

En flexibele regelgeving is noodzakelijk om een broedplaats een kans te geven. Sommige regels leiden ertoe dat mensen met een uitkering niet durven iets nieuws te proberen. Het risico je bestaanszekerheid kwijt te raken, is te groot. Lokaal kun je weeffouten in landelijke wetgeving ongedaan maken. Daarom moet de gemeente flexibeler omspringen met landelijke wet- en regelgeving, zodat bijvoorbeeld ondernemers relatieve vrijheid krijgen te experimenteren en ZZP’ers kunnen rekenen op een aanvulling op hun inkomen.

Een goeie match tussen creativiteit en de beleving van Afrikaanderwijker ziet Van Otterloo als de sleutel. Ze beschrijft: “Consumeren van kunst en cultuur op zich heeft niet de hoogste prioriteit in de wijk. Daarom werken we met Freehouse op basis van kwaliteiten die lokaal aanwezig zijn en betrekken we bewoners bij de productie en ontwikkeling. Met elkaar werken we zo aan gedeeld eigenaarschap tussen creatieven en wijkbewoners.”

Dat het maatschappelijk bewustzijn van de creatief ondernemers groeit is ook belangrijk, stelt De Booij. En dat is ziet hij binnen de Creative Factory. Steeds meer stageplekken worden er opgevuld door jongeren uit de omliggende wijken. De Booij: Rotterdam-Zuid is een unieke plek in West-Europa, met zo’n jonge bevolking. Die biedt grote kansen voor de creatief ondernemers. Kom hier over vijf jaar nog maar eens terug.”

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:Afrikaander Coöperatie, Afrikaandermarkt, Afrikaanderwijk, creatieve broedplaats, Creative Factory, Dit is Zuid, economische ontwikkeling, Freehouse en sociaal ondernemerschap

Sectie: Economie

kaart: Creative Factory, Maashaven Zuidzijde

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *