Stedelijke ontwikkeling & architectuur3 augustus 2017

Waarom wooncomplexen nu vaak niet werken (en hoe het beter kan)

Architect en onderzoeker Harmen van de Wal ziet een nieuwe toekomst weggelegd voor grote wooncomplexen in de stad. Met zijn publicatie Privacy Script geeft hij alvast een voorzet. “Hoogbouw heeft volop sociaal potentieel, maar om het optimaal te benutten is meer kennis en onderzoek nodig.”

Neem een geslaagd voorbeeld van een Rotterdams woongebouw met meerdere appartementen in gedachte. Misschien denk je aan het Timmerhuis of De Rotterdam van OMA, de Lijnbaanflats van Maaskant of Brinkmans Justus van Effenblok. Dikke kans ook dat je een heel ander gebouw voor ogen hebt. Eén dat wellicht minder spraakmakend en wereldberoemd is, maar gewoon heel fijn is om in te wonen.

De RVS-flat in Rotterdam-West komt waarschijnlijk niet als eerste in je op. Als solitaire hoogbouw staat het elf verdiepingen tellende complex uit 1958 tussen bouwblokken van vier tot zes etages hoog. De kopse kant grenst aan de Beukelsdijk, de balkonzijde aan een collectieve tuin die door een brede singel van de openbare weg is afgescheiden. Ondanks zijn hoogte oogt de flat bescheiden en onopvallend, in ieder geval niet als het toonbeeld van hoogwaardig wonen in de stad. Daar denkt architect en onderzoeker Harmen van de Wal anders over.

De RVS-flat. Beeld: Willem de Kam

“De mogelijkheid tot ontmoeting is net zo waardevol als de locatie en grootte van een woning”

“In Nederland heerst de opvatting dat de waarde van een appartement voornamelijk zit in de locatie plus de maat van de woning en de grootte van het balkon of dakterras”, zegt hij. “Maar de mogelijkheid tot ontmoeting en uitwisseling is voor bewoners vaak net zo waardevol.” De architecte van de RVS-flat, W.C.M. Jansen, heeft dit goed begrepen, vindt Van de Wal. “De entree, het trappenhuis en de indeling zijn een prachtig voorbeeld van hoe architectuur sociale interactie faciliteert. Bovendien gebeurt dit zo subtiel dat deze ruimtes ook tegemoet komen aan bewoners die juist hechten aan anonimiteit.”

Sociale controle

Een van de vondsten van Jansen is dat de relatief smalle galerijen bij iedere woning zijn voorzien van een nis. “De extra ruimte die dat oplevert, biedt plek aan bewoners om hun entree te verpersoonlijken met een bankje of bloembak”, legt Van de Wal uit. “Ook kun je hier rustig een boodschappentas neerzetten en naar je sleutels zoeken of een praatje maken met de buurvrouw, zonder dat je iemand in de weg staat.”

Verder noemt hij als pluspunt dat niemand ongemerkt in de gemeenschappelijke ruimtes van de RVS-flat kan rondhangen. “Zowel aan het hoofdtrappenhuis als het noodtrappenhuis zijn woningen ontsloten. Dat biedt mogelijkheid tot sociale controle. Zou die er niet zijn, dan was er sprake van een vreemdelingendomein: het publieke domein dat ontstaat in drukke stadsstraten waarin een sociaal protocol heerst dat andere eisen stelt aan de omgeving dan deze flat kan geven.” Het publieke domein is significant anders dan het domein dat ontstaat in de communicatie tussen mensen die iets met elkaar delen, zoals de plek, stadsbuurt of het dorp waar ze wonen, zo lichtte Van de Wal ook al toe in dit Vers Beton-artikel over gemeenschappelijk wonen. In sociale wetenschap heet dit domein het parochiale domein. Voorbeeld: in het openbare domein ruimen mensen zwerfvuil minder snel op (want ‘dat ruimt de gemeente toch wel op’) dan op de stoep voor hun huis (parochiaal domein).

Beeld: Willem de Kam

Privacy Script

Van de Wal heeft een uitgesproken mening over de sociale maakbaarheid van een woongebouw. “Te vaak wordt gedacht dat de fysieke verschijningsvorm van een gebouw een essentiële rol speelt. Maar ingrepen als een traditioneel puntdak, een groene veranda of een kunstwerk bij de entree zijn slechts cosmetisch van aard. Waar het op aan komt is dat de architectuur in de collectieve ruimtes van een woongebouw een vorm van ontmoeting, uitwisseling en toe-eigening mogelijk maakt. Dat kan bijvoorbeeld door een brede galerij, een overzichtelijke entree of een extra ruime portiek die bewoners deels zelf kunnen inrichten.”

Van de Wal weet waar hij het over heeft. Zich baserend op inzichten uit de sociologie, onderzocht hij met zijn bureau Krill o.r.c.a. en in samenwerking met onder anderen Machiel van Dorst (TU Delft) en Theresia Leuenberger (Technischen Universität Berlin, Bern University of the Arts) hoe de architectuur van wooncomplexen invloed uitoefent op sociale interactie. In 2016 resulteerde dit in een publicatie getiteld Privacy Script, waarin Van de Wal een nieuw theoretisch model introduceerde.

Vier factoren beïnvloeden het sociale gedrag van mensen in een woongebouw

Voortbouwend op eerder onderzoek (o.a. het concept privacyzonering van Machiel van Dorst en de domeinentheorie van Lynn Lofland), beschrijft het model vier factoren die het sociale gedrag van mensen in een woongebouw beïnvloeden: toegankelijkheid, de maat van de ruimte, de mogelijkheid tot sociale controle en zeggenschap over de inrichting van de ruimte. Aan de hand daarvan presenteert en vergelijkt het boek acht wooncomplexen, hoofdzakelijk in de regio Rotterdam, maar ook een in Londen en Göttingen. Wat blijkt? Of het nu gaat om een woontoren, gestapelde maisonnettes of portiek- of galerijflats: hoe beter de collectieve ruimtes het parochiale domein ondersteunen; hoe beter het gebouw werkt als facilitator van sociale interactie.

Lees ookStedelijke ontwikkeling & architectuurWoont mijn gezinshuis gemeenschappelijk?Een serie over de zoektocht naar een woning in Rotterdam

Verdichting door hoogbouw

Onderdeel van Privacy Script is de ontwerpstudie Sandwichtoren. Het concept omvat twee torens die op kleine afstand naast elkaar staan, met de galerijzijde naar elkaar toegekeerd. Op iedere verdieping is de galerij gekoppeld met een vloer die als pleintje of speelplek kan dienen. Samen creëren de volumes een grotere eenheid dan gebruikelijk is bij hoogbouw. Een eenheid die vergelijkbaar is met die van een stadsstraat waarin eveneens diverse domeinen (publiek, privé en parochiaal) samenkomen.

Tot nu toe tonen beleidsmakers en ontwikkelaars nauwelijks interesse in Van de Wals bevindingen. Hij heeft wel een vermoeden hoe dat komt. “Na de magere jaren in de crisis vloeit het geld op de Rotterdamse grond- en vastgoedmarkt als nooit tevoren. We stevenen af op het punt dat je een kippenkrot kan verkopen als huis, en dat mensen het nog kopen ook! Vanuit een financieel oogpunt is het dus helemaal niet interessant om te investeren in experimenten die verder gaan dan het plaatsen van bomen op balkons. Terwijl juist nu de stijgende huizenprijzen bepaalde groepen naar de rand van de stad drijven en een nieuwe zeepbel in de huizenmarkt dreigt te ontstaat.”

Beeld: Willem de Kam

Hoogbouw heeft de toekomst, maar anonimiteit ligt op de loer

Van de Wal ziet een oplossing in verdichting door hoogbouw. “Om Rotterdam leefbaar te houden, is een evenwichtig woningaanbod noodzakelijk. Hoogbouw heeft wat mij betreft de toekomst. Kijk naar steden als New York, Madrid of Frankfurt. Stuk voor stuk leefbare metropolen, waar de gemiddelde bouwhoogte veel hoger ligt dan hier.” Voorwaarde is wel dat er meer oog komt voor het sociale weefsel waaruit woongebouwen bestaan. “Een architect kan nog zoveel aandacht besteden aan de materiaalkeuze en detaillering, als er niet wordt nagedacht over hoe een wooncomplex sociale interactie faciliteert dan liggen eenvormigheid, anonimiteit en gebrek aan bedrijvigheid al snel op de loer.”

De sectie Stedelijke Ontwikkeling & Architectuur wordt mede mogelijk gemaakt door AIR, het Architectuur Instituut Rotterdam. (meer info)

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:architectuur, hoogbouw, privacy script, RVS-flat, verdichting, wooncomplex en woontorens

Sectie: Stedelijke ontwikkeling & architectuur

kaart: Suze Groeneweglaan 13-331, Rotterdam, Nederland

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *