Voor de harddenkende Rotterdammer

Nu het stof is neergedaald rondom de naamswijziging van kunstcentrum Witte de With, is het tijd om te bespreken welke geschiedenis wij willen zien in Rotterdam. Niet met platitudes van een goud of fout verleden maar vanuit historisch besef, vindt Marianne Klerk.

Bestand 19-09-17 14 09 45
Witte de With Center for Contemporary Art, 2014. Beeld door: beeld: Bob Goedewaagen

Na publicatie van een open brief tégen de naam ‘Witte de With’, heeft het kunstcentrum besloten de naam te wijzigen. Met die naam zou het centrum ‘de gewelddadige roverijen die het Nederlands kolonialisme kenmerkten, verzacht en stilzwijgend gepromoot’ hebben. 
Als deze naamverwijdering is bedoeld om een einde te maken aan een wit geheugenverlies over koloniale overheersing en om een begin te maken met een inclusievere geschiedschrijving, dan is het doel voorbij gestreefd. Want creëer je op deze manier juist niet een nieuw soort stilzwijgen die andere groepen uitsluit?
Het doet denken aan de damnatio memoriae uit de Romeinse Tijd. Een officiële vervloeking van de nagedachtenis aan een pas overleden keizer waarbij al zijn beeltenissen werden vernietigd en gewist uit het collectief geheugen.

Wie we zijn afhankelijk van het verleden

De briefschrijvers hebben terecht gewezen op de blinde vlek voor de gewelddadige acties van Witte de With. En daarmee snijden ze een essentieel onderwerp aan: hoe willen wij de geschiedenis (laten) zien in Rotterdam. Dit is essentieel, omdat wie wij zijn volgens velen afhankelijk is van ons verleden. Maar om te kunnen beoordelen welke historische figuren onze identiteit vormgeven, is kennis over het verleden noodzakelijk.

Een Adolf Hitlerlaan zouden wij nooit accepteren in Rotterdam, waar de brandgrens van de Duitse bombardementen nog jaarlijks oplicht. Hitler en zijn daden staan in het collectief geheugen gegrift.
Maar de meningen zijn verdeeld over een kunstcentrum of straat vernoemd naar Witte de With. Omdat niemand eigenlijk weet wie hij was en wat hij precies deed, of überhaupt hoe het zeventiende-eeuwse Nederland eruit zag.

Een gigantische olievlek van historisch onbegrip

Niet zozeer een blinde vlek voor het gewelddadig verleden kenmerkt het publiek debat, maar eerder een gigantische olievlek van historisch onbegrip, die hyperbolen en platitudes van goed en fout voortbrengt.
Een beknopte bloemlezing. Raadslid van Leefbaar Rotterdam Tanya Hoogwerf verkondigde dat De With was ‘gesneuveld voor een vrij en welvarend Nederland’. De kunsthistoricus-journalist Koen Kleijn schreef in de Groene Amsterdammer: ‘Om vast te stellen of Witte Cornelisz. de With een ploert was is een korte blik op zijn Wikipedia-pagina afdoende.’
Deze beoordelingen zijn ook politieke interpretaties, gemotiveerd vanuit het heden. Een recent voorbeeld van geschiedenis in dienst van de politiek is Sybrand Buma’s H.J. Schoo-lezing. Hij nam het daarin op voor de ‘gewone Nederlanders’ die ‘hun gemeenschap, hun identiteit, het gevoel thuis en geborgen te zijn’ kwijtraakten met de komst van immigranten en vluchtelingen. Door doorgedraaid cultuurrelativisme stond de ‘Joods-Christelijke’ traditie kansloos tegenover de culturen van de nieuwkomers. Terwijl nieuwkomers zich juist moeten aanpassen aan dé Nederlandse traditie, aldus Buma.
Wat wij moeten beseffen in het debat over het nationaal verleden, is dat geschiedenis altijd wordt geïnterpreteerd vanuit het heden en dus tijdsgebonden is. Een nationale identiteit is gebaseerd op een dominante interpretatie van het ‘vaderlands’ verleden. Zoals George Orwell schreef in 1984: ‘Wie het verleden beheert, beheerst de toekomst.’

Natiestaat op zoek naar historische helden

De Witte de Withstraat kreeg deze naam dan ook niet toevallig in 1871. Aan het einde van de negentiende eeuw probeerden Westerse staten burgers aan zich te binden door het creëren van een nationale identiteit. Dit is het begin van de ‘natiestaat’. En zo gingen zij op zoek naar een gedeeld verleden en vaderlandse helden, gegoten in een geschiedverhaal dat kon verbinden.
Vanaf 1866 werkte het Rotterdams College van B&W dan ook samen met de gemeentearchivaris in het kiezen van straatnamen. Uit de zeventiende-eeuwse ontstaansgeschiedenis van Nederland pikten zij namen uit de gelederen van de VOC en WIC, het Oranjehuis en de schilderkunst.

Maar nu kent bijna niemand meer Witte de With. Hij bezit een vage plek in het collectief geheugen, een plek verbonden met de Gouden Eeuw, de Nederlandse vloot en het koloniale bewind. Het probleem is dat deze verbinding sterk gepolitiseerd is en tegenwoordig zowel positief als negatief wordt beschouwd. Witte de With creëert nu een verdeeld verleden.

Het echte debat moet nog beginnen

Van alle kanten is kritiek op de verharding van het maatschappelijke debat. Ondertussen schermt links en rechts onverminderd met ongenuanceerde visies op het verleden. In dat opzicht treft de briefschrijvers even veel blaam als het hopeloos ongeïnformeerde Leefbaarraadslid.
Het willen uitwissen van de overblijfselen van de koloniale geschiedenis getuigt van actiebereidheid en strijdkracht, maar voor verder debat over het vaderlands verleden moeten wij voorbij platitudes van goed en fout. Juist nu in een periode van onzekerheid over de Nederlandse identiteit moeten we op zoek gaan naar een nieuwe geschiedenis die verbindt.
Herbouw het huis van de vaderlandse geschiedenis met nieuwe inzichten én oude vervallen beelden. Opdat wij ook niet vergeten wie wij vroeger wilden zijn. Dat kan alleen met wetenschappelijke kennis over het verleden én het besef dat geschiedenis altijd een interpretatie is, aan verandering onderhevig. Want zoals het er nu voor staat, moet het echte debat nog beginnen.

Vers Beton heeft jouw support nodig!

Voordat je verder leest: Vers Beton kan alleen blijven bestaan dankzij support van onze lezers. Maak jij ook onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk?

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Profielfoto-Marianne-Klerk

Marianne Klerk

Marianne is historicus, promoveerde aan de Erasmus Universiteit en is nu verbonden aan de Universiteit van Oxford. Al 15 jaar woont zij in Rotterdam, in haar ogen de mooiste stad van Nederland, waar eeuwen geschiedenis van stadsvernieling en -vernieuwing kriskras door elkaar lopen.

Profiel-pagina
Lees 4 reacties
  1. Profielbeeld van Kees Versteeg
    Kees Versteeg

    De discussie over de naam Witte de With is in de eerste plaats politiek; uit Amerika overgewaaid zwart activisme probeert in Rotterdam voet aan de grond te krijgen. Het zijn vooral gekleurde Amsterdammers die dit politieke vuurtje opstoken.

    Niettemin – nuchterheid en eerlijkheid vormen altijd de beste verdediging – hebben ze een punt?
    Ja. Ik kan een naamswijziging van kunstencentrum Witte de With wel billijken, want het getuigt inderdaad van onnadenkendheid om een kunstcentrum in de Witte de Withstraat naar een hardhandig optredende VOC-admiraal te noemen.

    Dat geldt overigens niet voor de straatnaam Witte de With. Die verbindt ons, zoals Marianne Klerk terecht opmerkt, in ons nationale gevoel. En daar maken goede en slechte dingen deel van uit, dus ook de goede en slechte daden van Witte de With.

    Anders is dat voor een kunstcentrum dat een internationale uitstraling beoogt. Kunst is m.i. het zichtbaar maken van het ongewone, het andere en het kweken van empathie daarvoor. Het heeft in de aard een voortrekkersrol. We moeten dus inderdaad op zoek naar een betere naam.

    Hier mijn suggestie aan de nieuwe directeur Sofía Hernández Chong Cuy.

    Ik zou Witte de With omdopen tot Cheops – naar een gedicht van de grote Rotterdamse dichter J.H. Leopold. Leopold gaf zijn leven lang les op het Erasmiaans gymnasium aan de Wytemaweg, die in het verlengde van de Witte de Withstraat ligt. Een stenen zuil met daarop zijn portret en een door hem vertaald kwatrijn van de Perzische dichter Omar Khayyám stond jarenlang in het Museumpark. Tot het op een dag spoorloos verdween, zoals wel meer kunstwerken in Rotterdam.
    Cheops is een goed klinkende internationale naam met dus een duidelijke connectie met Rotterdam. Cheops verwijst ook naar de beroemde piramide, en dus naar de slaven die hem bouwden. De naam symboliseert dat slavernij in allerlei soorten en maten in de wereldgeschiedenis voortkwam. Als geschiedenis werkelijk belangrijk voor je is, zou je die nuances moeten willen blootleggen. Om te voorkomen dat iemand ooit in slaap valt in Cheops zou ik voorts aan de gevel van Cheops een verbinding willen maken tussen de Hollandse dichtkunst en Arabische dichtkunst door daar een regel te hangen van de homoseksuele dichter Abu Nuwas (750-810), een groot liefhebber van jongensfeestjes.
    ‘De eerste regel luidt: wie hier in slaap valt neuken we.’

    Maar een naamswijziging is niet genoeg. Het gaat ook om het creëren van een nieuw concept. Dat kunst de allerindividueelste uitdrukking is van de allerindividueelste emotie, hebben we nu wel gehad. Het is simpelweg tijd dat de mensen weer naar elkaar toegroeien. Ik zou Mutual Enlightenment – Wederzijdse Verlichting van culturen – willen introduceren als nieuwe radicale middenweg tussen alt-right en cultuurmarxisme. Cultureel humanisme dient onze gespleten tijdgeest – ‘onverstand was allerwegen’ – te helen.

    Tot slot. Recent schreef ik een stuk voor de onlinekrant Rotterdam Vandaag & Morgen over Rotterdammers in Wikipedia. Behalve dat bleek dat Rotterdamse cultuurmakers in vergelijking met Amsterdamse cultuurmakers daarin zwaar ondervertegenwoordigd zijn, deed ik een verrassende bijvangst: geografie bleek boven kleur te gaan. Overdreven gezegd: zowel blank als kleur uit Amsterdam staan in Wikipedia, zowel blank als kleur uit Rotterdam ontbreken. Je zou het bijna geografisch racisme noemen. Wat Rotterdam betreft, kunnen blank en kleur dus beter samenwerken om cultureel iets te bereiken, ze zitten in hetzelfde schuitje.

    Kortom, laat Rotterdam vooral zijn eigen culturele weg kiezen. De Amsterdamse weg – die van cultuurmarxisme en Identity Politics – loopt dood. Die van alt-right trouwens ook.

  2. Profielbeeld van Robert
    Robert

    Goed en genuanceerd stuk. En inderdaad: please alle onderbuikiërs terug naar onderbuikië…

  3. Profielbeeld van Maarten Muskens
    Maarten Muskens

    Ik parafraseer een zin in het blog van CDA kamerlid René Peters: “Maar zouden veel Rotterdammers weten wie Churchill nu eigenlijk was? Laat staan dat ze weten wat hij gedaan heeft en waar hij voor stond?”Het eerste moet gedeeltelijk bevestigend worden beantwoord, het tweede ontkennend. Zelfs de universiteit Leiden wist het niet toen Churchill in 1946 een eredoctoraat door Cleveringa werd uitgereikt. http://www.leidenuniv.nl/nieuwsarchief2/975.html Als er toen al een onderzoeksplicht was en ik meen dat een wetenschappelijke instelling als de universiteit Leiden die toen al zeker had, je geeft als universiteit voor broddelwerk immers geen doctoraten af, dan heeft de universiteit Leiden haar onderzoeksplicht grondig verzaakt. Ik noem de criteria zoals genoemd op grond waarvan Churchill dit eredoctoraat zoals professor Escher deze noemde, heeft verkregen. En nu citeer ik: ” het doctoraat kan worden toegekend aan een persoon die door karakter en hoogstaande moraal de loop van de geschiedenis in gunstige zin heeft beïnvloed.”( cit einde ). Maar wie wéét nu eigenlijk dat Churchill een massamoordenaar was die tal van grove schendingen van de menselijkheid op zijn naam had, zo groot dat hij zich kwalificeerde om in een adem genoemd te worden met Hitler, Stalin en Mao Tse Tung? Ik noem er enkele waar slechts weinigen in Nederland kennis van hebben en zeker René Peters niet: De Bengaalse hongersnood met 3 tot 4, 5 miljoen doden in 1942/1943 bewust veroorzaakt door Churchill en de Britse terreur met moord, marteling en onderdrukking in Kenya in de vijftiger jaren met honderdduizenden doden . Zie Madhusree Mukerjee. Churchill’s Secret War: The British Empire and the Ravaging of India during World War II en Caroline Elkins. Imperial Reckoning: The Untold Story of Britain’s Gulag in Kenya . Niet waar? Zie dan eens: https://www.youtube.com/watch?v=XOxXZ3rNISc en https://www.youtube.com/watch?v=pPdAgy1vJtI . Ik ben bezig om ALLE namen in de publieke ruimte die refereren aan de oorlogsmisdadiger Churchill uit de openbare ruimte te verwijderen. Witte de With was per saldo een kleine krabbelaar i.v.m. Churchill.

Reageren is voorbehouden aan Vers Beton-supporters. Meld je hier aan als supporter of log in.

Advertentie

Logo_giraffe_01_600x500