Kunst & CultuurStedelijke ontwikkeling & architectuur5 september 2017

Kunstwerk met 9 miljoen views

Grote kunstwerken op openbare plekken, dat zou je het specialisme van Observatorium kunnen noemen. De Zandwacht op de Maasvlakte, de Leuvetrappen, de ‘voetgangers’ fly-overs op het Kleinpolderplein. Vers Beton sprak de drie Rotterdamse ‘kunstitecten’ over hoe hun werk de beleving van de openbare ruimte verandert.

V.l.n.r. Ruud Reutelingsperger, Geert van de Camp, Andre Dekker, Lieven Poutsma Beeld: Loes van Duijvendijk

Andre Dekker, Ruud Reutelingsperger en Geert van de Camp glimlachen breed van trots: “Heb je al gezien dat een rapper onze sculptuur heeft gebruikt voor z’n videoclip?” Inderdaad, Lil’ Kleine prijkt in de clip ‘Loterij’ op de Zandwacht, een kunstmatige duin van beton, die Observatorium op het strand van de Tweede Maasvlakte plantte. Het lijkt alsof Lil’ Kleine in een mediterrane omgeving staat, tegen het decor van een strakblauwe lucht.

“Die Maasvlakte is ZO mooi”, stellen de heren van Observatorium, “De oude zeedijk van Maasvlakte 1, de Noordzee met de schepen op weg naar de haven en de nieuwste havens…” Met de opening van de Zandwacht in 2015 gaf Observatorium ook de Tweede Maasvlakte een bestemming. De vorm en de uitvoering van het werk ontstonden als vanzelf in de hoofden van de kunstenaars: “Wat gebeurt er als je lang genoeg op een duin staat? Dan word je zelf een duin!”

Maasvlakte 2, De Zandwacht Beeld: Loes van Duijvendijk

Vanaf het begin is de Zandwacht een veel bezocht kunstwerk en een geliefd foto-object. “Je kunt er je fotografietechnieken eindeloos uitproberen. Bij de opening grapten we nog: Amsterdam heeft de Nachtwacht, Rotterdam de Zandwacht.” Dit bleken voorspellende woorden want het aantal foto’s van de Zandwacht op internet is geëxplodeerd. De clip van Lil’ Kleine kwadrateert dat nog eens met 9 miljoen youtube-views.

De sculptuur verandert steeds van vorm door het stuifzand. Het zandkleurig betonnen staketsel zou in theorie bedolven kunnen raken door de verstuiving van het zand. “Nu is aan een zijde een stukje van de fundering bloot komen te liggen en aan de andere zijde is meer dan een meter zand opgestoven. Het is goed dat het permanent verandert, wij grijpen niet in.”

“Veel Rotterdammers leven  met de rug naar de Maas, wat natuurlijk zonde is”

Observatorium viert dit jaar het twintigjarig bestaan. De drie oprichters worden er niet melancholisch van. Reutelingsperger denkt juist vooruit in lange historische verbanden en is volop bezig met de Maas, de levensader van Rotterdam: “Veel Rotterdammers leven met de rug naar de Maas, wat natuurlijk zonde is.”

In 2021 is het 600 jaar geleden dat de St. Elisabethsvloed de hele omgeving van Dordrecht onder water zette. De ramp heeft het waterrijke landschap van de Rotterdamse regio gevormd. Tijdens gesprekken rondom de kandidaatstelling van Rotterdam voor de World Expo ontstonden plannen om rond dat jubileum een evenement op poten te zetten. De Expo komt er niet, maar dat juist in déze regio meer aandacht naar het rivierlandschap nodig is, daarover zijn de maritieme sector en overheid het eens gebleven. “Let maar op, in 2021 gaat er iets gebeuren tussen Dordrecht en Rotterdam”, voorspelt Reutelingsperger.

Observatorium gaf deze zomer met de Leuvetrappen een voorproefje van hoe de relatie met de Maas kan worden afgestoft. De trappen zijn gebaseerd op een oude natuurstenen trap aan de oostzijde van de Leuvehaven, bij Plein 1940. Op de Leuvetrappen, een initiatief van Bureau Binnenstad Rotterdam en het Havenbedrijf, kan je rondhangen, of naar een voorstelling kijken, meedeinend op het getij in de Maas.

Ruud Reutelingsperger Beeld: Loes van Duijvendijk

“Ben je weleens naar de bron van de Maas gaan kijken?”, vraagt Reutelingsperger, die de bron met eigen ogen is gaan bekijken. Het tekent hun interesse in de systemen die onze steden en landschappen vormen. “De rivier ontspringt ergens in een weiland in Noord-Frankrijk.” De plek staat in schril contrast met de weidse monding van de Maas.

In plaats van hun werk in een willekeurig landschap te plaatsen, gaan de kunstitecten altijd een verbinding aan met de plek. Van de Camp stelt daarom dat hun werk niet zomaar verplaatst kan worden. Met één uitzondering: het kunstwerk Warten auf den Fluss. Ze maakten het voor de rivier de Emscher in het Ruhrgebied en bouwden het in 2014 opnieuw op in Dordrecht. Warten auf den Fluss is een houten zigzagbrug met kamers waarin je kunt overnachten. Je kunt je erin terugtrekken en voor langere tijd op één plek zijn.

"Je zou kunnen zeggen dat Observatorium behalve ruimte ook tijd ontwerpt"

Je zou kunnen zeggen dat Observatorium behalve ruimte ook tijd ontwerpt. Daarom is ‘Big Pieces of time’ dan ook de titel van het boek over de eerste tien jaar van Observatorium dat in 2008 verscheen. De titel komt van een bezoeker van hun eerste werk in New York, die na 24 uur terugtrekking in een kunstpaviljoen concludeerde: “I need to do that more often in my life, to take big pieces of time.”

De geuzennaam ‘kunstitect’ drukt perfect uit hoe Observatorium te werk gaat; als kunstenaars die gebruik maken van ruimtelijke principes en hun kunst inzetten om te tonen en bevorderen dat de omgeving in tijd verandert. Reutelingsperger: “Mijn dochter wilde toen ze klein was op school niet vertellen dat haar papa kunstenaar was. Architect vond ze ook geen goeie titel, dus werd het ‘kunstitect’.

Kleinpolderplein Beeld: Loes van Duijvendijk

Een van hun huidige projecten waarin die werkwijze terugkomt is het knooppunt Kleinpolderplein. Observatorium wist een opdracht te verwerven om een doorkijk te geven naar de toekomst van het Kleinpolderplein, om Rotterdammers warm te maken voor de verandering. De opdrachtbrief begon ongeveer zo: ‘De fly-overs van het Kleinpolderplein staan op instorten’. Doordat de ringweg verlegd wordt om de luchthaven, kunnen Rijkswaterstaat en de gemeente het verkeersplein tussen 2020 en 2025 afwaarderen.

Ten tijde van de opening in 1968, was het het eerste knooppunt met fly-overs. Tegenwoordig zou de donkere ruimte onder het verkeersplein zo als decor voor ‘Flikken Rotterdam’ kunnen dienen. Dekker: “Martin Bril beschrijft in een gedicht de weergaloze panoramische blik vanaf de hoogste fly-over als je Rotterdam binnenrijdt. Die ervaring van het moment dat de stad aan je voeten ligt moeten we natuurlijk niet kwijtraken.”

"Het Kleinpolderplein kan het eerste infrastructurele werelderfgoed worden"

Kleinpolderplein Beeld: Loes van Duijvendijk

Observatorium heeft het verkeersplein sinds die opdracht niet meer losgelaten. Ze bouwden een kunstwerk: de twee voetgangersfly-overs die van ‘niets naar nergens’ lopen. Ze verwijzen naar een toekomst waarin ook voetgangers en fietsers een aansluiting op het plein hebben. “We willen een bijdrage aan de geleidelijke verandering van de plek leveren. Er zit een paradox in tussen beweging en verstilling. Het Kleinpolderplein kan het eerste infrastructurele werelderfgoed worden. Dus die fly-overs blijven gewoon staan, als het aan ons ligt.”

Observatorium weet ook het publiek te betrekken in hun werk. Zo was Reutelingsperger één van de oprichters van de Stichting Werkgemeenschap Kleinpolder die met bewoners samenwerkt. Vorig jaar was de snelweg op initiatief van die groep een heel weekend geopend voor voetgangers en vonden er allerlei activiteiten plaats, waaronder yoga op de fly-over.

Betere openbare plekken maken, dat is de opgave die Observatorium voor Rotterdam ziet de komende jaren. Een stevige opgave, bleek uit onderzoek van de Veldacademie naar de beleving van Zuidplein. Voetgangers en fietsers voelen zich niet thuis in de openbare ruimte. “Het Oostplein, Hofplein, Zuidplein, het zijn allemaal verkeerspleinen. Als we daar nou eens ‘mensenpleinen’ van kunnen maken…”, stelt Reutelingsperger.

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:De Maas, De Zandwacht, Dordrecht, Kleinpolderplein, kunst, Leuvetrappen, Maasvlakte, Observatorium en openbare ruimte

Secties: Kunst & Cultuur en Stedelijke ontwikkeling & architectuur

kaart: Tweede Maasvlakte, Maasvlakte Rotterdam, Nederland

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *