Wetenschap en onderwijs25 september 2017

Onderzoek: Help eenzame ouderen niet met sociaal contact, maar met rouwen en activiteiten

Week tegen Eenzaamheid

Het is de Week tegen Eenzaamheid en dus zijn er overal initiatieven om eenzame ouderen te overladen met sociaal contact. Want alleen zijn, dat is zielig. Ook het programma Voor Mekaar van de gemeente legt nadruk op contact. Maar de oorzaak van eenzaamheid ligt misschien heel ergens anders.

Artikelen over eenzaamheid gaan meestal over sociale isolatie. Mensen hebben te weinig contacten en vereenzamen. De remedie: meer contact, vaker bij elkaar op de koffie, meer investeren in ontmoetingsplaatsen. Maar is dat voor eenzame ouderen wel altijd de beste oplossing? Wij interviewden negen ouderen en vroegen hen wat eenzaamheid voor hen betekent.

Beeld: Esther Lankhaar

Eenzaam zijn is in je hoofd

Uit deze interviews kwam naar voren dat de ouderen een verschil maakten tussen alleen zijn en eenzaam zijn. “‘Alleen zijn” beschrijft een feitelijke toestand, “eenzaamheid” een subjectief gevoel van verlies dat ontstaat als gevolg van veranderingen in levensomstandigheden. Bijvoorbeeld door het wegvallen van steunpilaren die altijd in je leven aanwezig waren geweest. De respondenten, zowel getrouwd als alleenstaand, beschreven alleen zijn als een onvermijdelijk aspect van het ouder worden. Naarmate je ouder wordt, overlijden steeds meer vrienden en familieleden en verhuis je misschien naar een andere stad, wijk of woning. Dat brengt een aardverschuiving in je sociale bestaan teweeg. Vooral pensionering kan werken als een katalysator: voor veel ouderen gaat het verlies van een dagvullende baan gepaard met een verlies van een gevoel van eigenwaarde.

Een van de ouderen beschreef het verschil tussen alleen zijn en eenzaam zijn zo:

“Eenzaam zijn is in je hoofd. Alleen zijn is. . . je staat alleen. En er is wat weg. Je bent alleen.”

Alleen maar niet eenzaam

Eenzaamheid is dus wat anders dan alleen zijn. En niet iedereen die alleen is, is eenzaam. Individuen hebben verschillende behoeftes wanneer zij alleen zijn. Of dat ook werkelijk leidt tot een gevoel van eenzaamheid, heeft te maken met deze behoeftes en dat hangt weer af van iemands persoonlijkheid. De één heeft behoefte aan meer sociale interacties dan de ander:

“Ik ben eigenlijk een 'Einzelgänger'. Ik zoek de gemeenschap op als ik er behoefte aan heb. Maar liever, nee.”

Actief zijn

Wat in onze interviews vooral naar voren kwam, is dat mensen die actief zijn, zich minder snel eenzaam voelen, ook als ze alleen zijn. Het gevoel van eenzaamheid heeft dus meer met activiteit te maken, dan met alleen zijn. Deze interpretatie wordt ondersteund door het beeld dat een respondent had over hoe eenzaamheid onder ouderen ontstaat:

“Ze lezen niet, ze hebben weinig verbeelding. Vervelen zich te pletter ( . . ) Ze hebben hun ziel tekort gedaan.”

De persoonlijke omgang met het alleen zijn blijkt een bepalende factor te zijn bij het ontstaan van eenzaamheid. Een goede omgang is voor iedere persoon verschillend: voor de ene is sociale interactie de oplossing, anderen hebben hier veel minder behoefte aan en trekken er liever alleen op uit. Deze verschillende voorkeuren vereisen verschillende vormen van ondersteuning.

Beeld: Esther Lankhaar

Voor Mekaar

We concluderen dat eenzaamheid wordt veroorzaakt door een combinatie van verminderde sociale interactie met afnemend activiteiten ondernemen. Anno 2017 blijkt de individualisering van de samenleving zijn stempel op eenzaamheid te hebben gedrukt: ouderen vinden het – om een gevoel van eenzaamheid te voorkomen – erg belangrijk om het vermogen te hebben om zelf activiteiten te ondernemen.

Toen de gemeente Rotterdam concludeerde dat de helft van de ouderen eenzaamheid ervoer, ontwikkelde de gemeente het actieprogramma Voor Mekaar. Ook is de gemeente een samenwerkingsverband aangegaan met Coalitie Erbij, een nationale organisatie die eenzaamheid bestrijdt. Naar onze mening zijn deze programma’s te veel gefocust op de sociale interactie in groepen.

De naam van het actieprogramma Voor Mekaar geeft al aan dat de gemeente een gezamenlijke inspanning verwacht. In het tussenrapport over het actieplan Voor Mekaar wordt aangegeven dat de huisbezoeken aan ouderen van 75 jaar en ouder vaak niet van de grond komen vanwege ouderen die afbellen of niet reageren. Het rapport geeft ook aan dat eenzame ouderen lastig bij activiteiten te betrekken zijn, zo ook bij de activiteiten in de Lief & Leedstraten die zich specifiek richten op het versterken van banden tussen buren.

Wij denken dat het goed is om niet alleen op de sociale interactie te focussen. Het is waardevol om te investeren in de persoon zelf, om de ouderen te ondersteunen in de veranderingen die zij ondergaan, van het omgaan van verlies van vrienden tot het verlies van mobiliteit. Het 65+-magazine, onderdeel van het actieplan Voor Mekaar, is wat ons betreft een goed initiatief om de zelfstandige, actieve levensstijl te promoten. Jammer genoeg wordt het magazine maar eens per jaar uitgegeven. Actieve promotie van de gratis ov-chipkaart en de reductieprijs van de Rotterdampas zou aansluiten op de persoonlijke focus. Ouderen kunnen immers alleen zijn zonder eenzaam te zijn.

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:eenzaamheid, ouderen en voor mekaar

Sectie: Wetenschap en onderwijs

Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *