Kunst & Cultuur23 november 2017

Ivana Barišić: “Het gedeelde verlies en het opnieuw beginnen, is waarom ik me verbonden voel met Rotterdam”

De kinderen die in de jaren negentig met hun ouders Bosnië uit vluchtten, zijn nu jonge volwassenen. Een generatie die dezelfde ervaring deelt, maar waar ieder een eigen invulling aan geeft. Visueel antropoloog Ivana Barišić (26) maakte er de korte documentaire Framing Home over. We spraken haar over de film én haar eigen ervaring als Bosnische Rotterdammer.

Beeld: Katarina Jazbec

Met de film wil je jouw eigen generatie laten zien, wat verenigt jullie?

“We hebben allemaal met diezelfde gespletenheid te maken, maar wel allemaal op onze eigen manier. Voor sommigen is het zwaarder dan voor anderen. Verder zit het in kleine anekdotes die we van elkaar herkennen; over op bezoek gaan bij familie, maar ook over het missen van al het verschillende eten in Nederland, wanneer we lang in Bosnië verblijven. We zijn allemaal opgevoed met de nostalgische verhalen over voormalig Joegoslavië van onze ouders. Maar het mooie land dat in die verhalen voorkomt bestaat niet meer, de teleurstelling die ik daarover heb gevoeld kennen anderen ook.”

Waarom ben je, als antropoloog, deze documentaire gaan maken?

“Ik wilde als antropoloog al langer iets doen met mijn Bosnische roots. Ik heb Culturele Antropologie gestudeerd, met als specialisatie Visuele Antropologie. Daarbij doe je het wetenschappelijk onderzoek niet alleen met interviews en observatie, maar gebruik je zelf ook visuele middelen.”

“Toen de vluchtelingenproblematiek in 2015 erg actueel werd, was dat de aanzet om deze film te gaan maken. Kort gezegd gaat de film over de tweede generatie Bosnisch-Nederlandse immigranten, mijn eigen generatiegenoten, en hoe we zowel hier als in Bosnië omgaan met het idee van een ‘thuis’. Een half jaar heb ik aan de voorbereiding gewerkt, vervolgens ben ik twee maanden op veldwerk geweest om te filmen en daarna ben ik zeker nog een jaar met de montage bezig geweest.”

Beeld: Katarina Jazbec

In de film ben je zelf alleen aan het begin en het einde aan het woord. Hoe persoonlijk is de film eigenlijk?

“De aanleiding voor de film is de ervaring van mijzelf en mijn familie, dat is dus heel persoonlijk. Maar ik vond het belangrijk om méér dan mijn eigen verhaal te laten zien. De film draait juist om verschillende perspectieven. Ik sprak bijvoorbeeld met mensen die helemaal niks meer te maken hebben met de Bosnische cultuur, terwijl ik me daar zelf nog erg mee verwant voel. Ook heb ik mensen gesproken die terug zijn gegaan, en dat is iets wat ik mezelf nooit zie doen. Het leerde me hoe uniek je eigen ervaring is; iedereen ervaart zijn leven op een heel andere manier.”

Kan je begrijpen waarom anderen de keuze maakten om terug te gaan?

“Van mijn ouders’ generatie vind ik het makkelijker te begrijpen als ze terug gaan. Als je ouder bent is het moeilijker om hier te aarden. Het is daar nu rustig, ik snap het als ze daar van hun pensioen gaan genieten. Maar van mijn eigen generatie vind ik het een stuk lastiger te begrijpen. Je hebt hier relatief gezien veel meer kansen dan daar. Eerst dacht ik dat het er vooral mee te maken had dat ze zich niet thuis voelden in Nederland, maar ik ontdekte dat er veel meer speelt. Vaak is het de liefde. Mensen die op bezoek gaan bij familie daar en iemand ontmoeten. Bijvoorbeeld de man die je in de film samen met zijn zoontje ziet. Het lukte hem niet om zijn toenmalige vriendin naar Nederland te halen, dus is hij daarheen gegaan, om bij haar te zijn.”

"Voordat ik de film maakte had ik een heel naiëf beeld van de Balkan, daar ben ik nu wel van af"

In de film vertelt hij dat hij zijn zoontje voor de ervaring van een dubbele identiteit wil behoeden. Ervaar jij dat zelf als een probleem?

“Het problematische is, ook voor hem, maar één kant van het verhaal. Hij heeft in Nederland kennis en ervaringen opgedaan die hij heel waardevol vindt. Vanwege dat perspectief vindt hij het juist weer moeilijker om op de Balkan te aarden. Dat snap ik wel. Ik was pas vijf toen ik in Nederland arriveerde, maar toch heeft mijn afkomst een grote invloed gehad op mijn identiteit en hoe ik me heb ontwikkeld. Dat komt ook door de worsteling die ik mijn ouders heb zien doormaken om hier een basis op te bouwen. Maar uiteindelijk vind ik het ontzettend waardevol dat ik die twee culturen in me heb en ik ben blij dat ik hier ben opgegroeid.”

Hoe kijkt de generatie van jullie ouders nu naar jullie?

“Moeilijk… daar heb ik geen onderzoek naar gedaan. Maar als ik naar mijn eigen ouders kijk, denk ik dat ze merken dat opgroeien in Nederland veel invloed op ons heeft gehad. Ik merk namelijk dat opgroeien in het socialistische Joegoslavië veel invloed op hén heeft gehad. Daarin verschillen we erg van elkaar.”

“Toen ik naar Bosnië ging voor mijn film, en dus niet zoals gebruikelijk naar familie, vond mijn moeder dat erg spannend, omdat de maatschappij daar nog steeds erg verdeeld is. Zij heeft me daar lang voor geprobeerd te beschermen en dat ging nu niet meer. Het was ook goed dat ik dat nu zelf ervaren heb.”

Beeld: Katarina Jazbec

Hoe heb je de verdeeldheid in Bosnië ervaren tijdens het filmen?

“De oorlog op de Balkan is ontstaan vanuit haat en nijd tussen de verschillende etnische groepen. Daarom hebben mijn ouders in de opvoeding sterk benadrukt dat het niet uitmaakt waar je vandaan komt, dat iedereen gelijk is. Mijn moeder is geboren in Bosnië, maar heeft Servische roots en mijn vader heeft Kroatische roots.”

“Tijdens het onderzoek voor de film sprak ik in Bosnië een moslim, geboren in Srebrenica. Zij zag aan mijn naam dat ik Servische roots heb, daarom vond ze het lastig om met mij te spreken. Ze had sinds de oorlog geen contact gehad met Servische mensen. Het was heftig om daar persoonlijk op aangevallen te worden. Ik snap heel goed waar dat vandaan kwam: het zijn de Servische nationalisten geweest die toen genocide hebben gepleegd, maar ik heb persoonlijk niets met die oorlog te maken!”

“Ik merkte ook dat mensen die gevlucht zijn soms als gelukszoekers worden weggezet die het land in de steek hebben gelaten. Daar heb ik zware discussies over gevoerd. Soms heb ik het idee dat mijn ouders nog steeds aan het overleven zijn in Nederland, dus die wrok vind ik moeilijk te accepteren. Voordat ik de film maakte had ik een heel naiëf beeld van de Balkan, daar ben ik nu wel van af.”

"De aard van Rotterdam als migratiestad geeft mij veel ruimte voor mijn eigen verhaal"

Hoe is jouw band met Rotterdam? Voel je je hier thuis?

“Die band is sterk. Ik draag heel veel liefde voor deze stad en voel mij ook zeker Rotterdammer. Het verleden van de Tweede Wereldoorlog heeft veel invloed op de identiteit van de stad. Dat gedeelde verlies en het ‘opnieuw beginnen’ is een belangrijk kenmerk dat ik deel met deze stad en al haar inwoners. Die bagage draag je mee en maakt je ook wie je bent of wie je wordt. Het is waarschijnlijk een van de grootste redenen dat ik mij verbonden voel met Rotterdam.”

“De aard van Rotterdam als migratiestad geeft mij veel ruimte voor mijn eigen verhaal. Het zorgt ervoor dat ik mij nooit alleen, maar juist heel begrepen en veilig voel. Toen ik ging studeren in Amsterdam en Leiden, ben ik hier blijven wonen. Noem het verlatingsangst, maar ik zie het meer als een heel grote verbondenheid. Ik weet wat het betekent om ontworteld te zijn, dus wilde ik het gevoel van thuis hier zo lang mogelijk vasthouden.”

“Ik ben opgegroeid in een achtergestelde wijk in Capelle aan de IJssel, dat heeft mij in positieve zin gevormd tot wie ik nu ben. Die wijk was alles en niets tegelijkertijd; er heerste veel criminaliteit en armoede, maar ook veel warmte en een groot opvangnet van buurtbewoners die op elkaar letten. Dat is iets dat ik, los van mijn eigen gezin, nog nooit ergens anders zo sterk heb gevoeld.”

Beeld: Katarina Jazbec

De film besluit met een citaat over ‘de woede en leed van iemand zonder thuis, en tegelijkertijd de woede en leed van een te veel aan thuis.’ Een vrij heftig en pessimistisch citaat, of niet?

“Op het moment dat ik koos voor dat citaat van de auteur Ruth Behar, paste het helemaal bij het gevoel dat ik over wilde brengen. Inmiddels heb ik er al vaker commentaar op gekregen. Ik wil er niet mee zeggen dat een biculturele achtergrond alleen maar tragisch is. Maar om alleen de positieve kanten te laten zien, om er een happy end aan te breien, dat vind ik heel Nederlands. Uit mijn afkomst haal ik heel veel ambitie en inspiratie, en ik ben heel gelukkig in Nederland, maar er blijft altijd een complexe laag onder zitten.”

Framing Home‘ is op vrijdag 24 november om 17:00 uur te zien in KINO tijdens La Notte

Reageer of deel op Social Media

Tags:Bosnie, documentaire, framing home, identiteit, Ivana Barisic, Joegoslaven, Joegoslavie, la notte en vluchtelingen

Sectie: Kunst & Cultuur

Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *