Economie5 februari 2018

Een klimaatbeleid waar armere Rotterdammers van profiteren

Uit allerhande onderzoek blijkt dat de baten van klimaat-ingrepen vooral bij de mensen met de betere sociaaleconomische posities terechtkomen. Cees Bronsveld onderzoekt – met dank aan Josine van den Bogaard (gemeente Rotterdam) – of een klimaatbeleid mogelijk is waarvan ook achtergestelde bevolkingsgroepen profiteren.

Doorgaans wordt er geen verbinding gelegd tussen fysieke klimaatmaatregelen en het sociale domein. Maar in beginsel 10 van de VN-Verklaring van Rio uit 1992 werden duurzaamheidsvraagstukken echter nadrukkelijk gekoppeld aan de noodzaak dat alle betrokken burgers zouden meedoen. Een prangende vraag hierbij is hoe je achterstandsgroepen (in sociaaleconomisch opzicht maar ook in bijvoorbeeld gezondheid) kunt laten profiteren van ingrepen op het gebied van energie, water, infrastructuur, gezondheid, veiligheid en dergelijke. Ik ging op zoek gaan naar inspirerende, fysieke klimaatmaatregelen die tegelijkertijd bijdragen aan het realiseren van meer maatschappelijke doelstellingen, met als centrale vraag: Is een sociaal klimaatbeleid mogelijk?

Zoektocht

Uit onderzoek blijkt dat de baten van klimaatingrepen tot dusverre vooral bij de mensen met de betere sociaaleconomische posities terechtkomen. Sociologen spreken dan van Mattheüs-effecten, vrij naar een tekst uit het Mattheüs-evangelie, dat vooral zij die hebben ook het meeste ontvangen. Een inmiddels klassiek voorbeeld is het gegeven dat subsidies op zonnepanelen vooral bezitters van koophuizen ten goede komen. Het bureau CE Delft deed in opdracht van Milieudefensie onderzoek naar de spreiding van de kosten van klimaatbeleid. Verandert er niets aan de bestaande inkomensverdeling dan zullen in 2050 de Nederlanders met de laagste inkomens maar liefst 17% van hun inkomen moeten besteden aan klimaatbeleid terwijl voor rijkere groepen dat percentage slechts 5% zal zijn.

“Klimaat-maatregelen die iets doen aan deze tweedeling zijn schaars”, liet de Rotterdamse transitie-hoogleraar Jan Rotmans mij weten toen ik aan mijn zoektocht begon. Hij bleek gelijk te hebben. Ik heb gezocht, maar inspirerende voorbeelden van klimaatmaatregelen van enige omvang die structureel iets doen aan sociale ongelijkheid ben ik niet tegen gekomen.

Klimaat-maatregelen die iets doen aan sociale ongelijkheid zijn schaars

Zeker, er zijn stedenbouwkundige en infrastructurele projecten die, zoals uit studie blijkt, flinke zoden aan de dijk zetten. Zoals de Duitse eco-wijken Kronsberg in Hannover of Rieselfeld in Freiburg. Er zijn inmiddels ook dergelijke Nederlandse initiatieven, zowel van burgers als van de overheid. Ook zijn er allerhande kleinschalige voorbeelden. Broodnodig bijvoorbeeld, waar men oud brood vergist en met de energie die dat oplevert nieuw brood bakt. Jaarlijks kun je op de Dutch Design Week in Eindhoven met heel veel van dit soort ideeën kennis maken. Maar structurele bijdragen aan het tegengaan van de maatschappelijke tweedeling worden hiermee doorgaans niet geleverd.

Er zijn wel allerlei projecten die mensen ‘milieubewust’ proberen te maken. Ik vond hiervan vooral Vlaamse voorbeelden. “Kwetsbare groepen betrekken bij de strijd tegen de klimaatverandering in België”, luidde bijvoorbeeld de ondertitel van een studie van de Koning Boudewijn Stichting. Het gaat hierbij niet om onsympathieke projecten, al zijn veel van de in deze studie behandelde voorbeelden naar mijn smaak nogal betuttelend. Enige klimaateffecten hebben bewustwordingsprojecten doorgaans niet, althans niet onmiddellijk.

Vijf velden

Daarom heb ik mijn zoektocht verlegd naar de noodzakelijk geachte klimaatmaatregelen. Het vertrekpunt zijn de terreinen of velden waarop iets kan of moet, met de daaropvolgende vraag: kan dat ook sociaal of socialer? De Amerikaanse groene activist Van Jones onderscheidde in zijn Green Collar Economy (2008) vijf van deze velden, namelijk: energie, voedsel, afval, water en transport. Vooral op de gebieden van energie, voedsel en afval lijken voor Rotterdam mogelijkheden te liggen.

Energie

“The cleanest energy is the energy that we never have to use”, stelde Jones. Maatregelen als het energie-efficiënter maken van woningen lonen. Gemeentes kunnen beleid ontwikkelen om gebouwen energieneutraal te maken. De publieke sector kan de kosten daarvan voorschieten, huurders en eigenaren betalen daarna in jaarlijkse termijnen terug. Eigenaren en huurders hebben direct een lagere energierekening en het milieu profiteert ook.

Het is ook mogelijk verdienmodellen te ontwikkelen waardoor private investeerders voor dergelijke projecten te interesseren zijn. Zo moeten in 2050 moeten alle gebouwen in Nederland energieneutraal zijn. Het toekennen van het algemene recht van burgers op een energie-neutrale woning zou daarbij een belangrijke stok achter de deur kunnen zijn. Er is immers meer nodig dan een spaarlamp en een tochtstrip. Zo wordt de powerwindow succesvol in de bouw toegepast. Het gaat hierbij om een nieuwe techniek waarbij door speciaal vensterglas energie wordt opgewekt. Zulke techniek kan ook in sociale woningbouw worden toegepast.

Beeld: Xenia Gottenkieny

De gemeente Rotterdam wil dat er al in 2030 er in de stad meer energie wordt opgewekt dan er wordt verbruikt. 40% van die energie zou uit zonne-energie moeten bestaan. Wethouder Langenberg: “We willen de opwekking van zonnestroom in Rotterdam versnellen, we gaan voor een ware zonrevolutie. (…) Door projecten op onze gymzalen en scholen zorgen we ervoor dat alle Rotterdammers mee kunnen profiteren van zonne-energie” Op energiegebied lijken aldus klimaatmaatregelen mogelijk waarbij vooral ook kwetsbare groepen hun rechten kunnen doen laten gelden.

Voedsel

Jones bespreekt in zijn boek onder meer de hidden costs van het Amerikaanse voedselsysteem. Amerikanen eten slecht. Obesitas is in de VS een groot probleem. In sommige wijken in grote Amerikaanse steden is goed voedsel niet of nauwelijks te krijgen. Vele steden kennen zogenaamde food deserts, waar binnen een straal van pakweg 10 km geen vers en gezond voedsel te koop is. De Amerikaanse federale overheid heeft geprobeerd hier iets aan te doen, met name voor mensen die deelnemen aan het SNAP-programma (Supplemental Nutrition Assistance Program).

De voedselsituatie in Nederland is niet zo ernstig als die in Amerika, maar die voedselsituatie is ook in Rotterdam op vele plaatsen zorgwekkend. Goed voedsel, zoals onder meer te koop op de Rotterdam Oogstmarkten, is voor Rotterdammers met een kleine beurs niet of nauwelijks betaalbaar. Vakmanstad, een project in Bloemhof, opgezet door filosoof Henk Oosterling, heeft deze voedingsproblematiek in Rotterdam goed zichtbaar gemaakt en vooral ook programma’s ontwikkeld om er structureel iets aan te doen. Wellicht zijn er inderdaad mogelijkheden om door tussenkomst van de gemeente – naar Amerikaans voorbeeld – armere bevolkingsgroepen toegang te geven tot dat goede voedsel.

Een interessant initiatief is ook Thuisafgehaald, een buurtinitiatief dat een groot succes lijkt te worden. De formule is dan ook simpel. Via een website worden ‘kokende mensen’ in contact gebracht met ‘etende mensen’ – en vice versa. De sociale impact blijkt enorm.

Afval

Recyclen levert 11 maal meer werk op dan verbranden, rekende Jones uit. Hij bepleitte daarom onder meer het opzetten van kringloopwinkels en repaircafés. Deze zijn in Nederland, ook in Rotterdam, volop aanwezig. In 2016 deed Homebiogas mee aan de Green Challenge. Dit bedrijf ontwikkelde een techniek waarmee organisch afval omgezet wordt in energie in de vorm van biogas en organische meststoffen. De techniek is geschikt voor restaurants, supermarkten en hotels maar kan ook in particuliere huishoudens worden toegepast. Eén kilo afval levert een gemiddeld huishouden voldoende energie op om een warme maaltijd te bereiden. Geschatte kosten: ca. €1000 per installatie. Een project als Homebiogas lijkt geschikt om aan brede lagen van de bevolking beschikbaar te stellen. Een klimaatmaatregel met een mogelijk grote sociale impact.

Beeld: Xenia Gottenkieny

Naar een klimaatneutrale verzorgingsstaat

Deze rondgang over de velden leert dat er heel veel mogelijkheden zijn om klimaat en het sociale in beleid met elkaar te verbinden. Het kan en het moet, zal de conclusie moeten zijn. “Er kan veel, maar we doen weinig”, kopte De Groene Amsterdammer al in september 2015 in een artikel over klimaatbeleid. De situatie is nauwelijks veranderd. Rutte III lijkt de lat qua klimaatdoelstellingen flink wat hoger te hebben gelegd. Maar helaas is op concrete plannen vooralsnog weinig zicht. De kans dat de sociale component in het klimaatbeleid meer gewicht zal krijgen lijkt niet heel erg groot.

De eerder aangehaalde Jones benadrukte in zijn boek het werkgelegenheidsaspect van groene ideeën. Hij bepleitte niet zomaar een green economy maar nadrukkelijk een green collar economy. Hij benoemde de effecten van de door hem noodzakelijk geachte klimaatmaatregelen en onderstreepte daarbij vooral de werkgelegenheidseffecten, de productiekant dus. Dat aspect lijkt ook voor Rutte III het belangrijkste aspect te zijn.

Kwetsbare groepen moeten in staat worden gesteld duurzamer te kunnen leven

Naar mijn idee zou er breder gekeken moeten worden – ook de consumptiekant is van belang. Want het klimaat kan en moet beter, ook als dat niet onmiddellijk banen oplevert.  De genoemde Mattheüs-effecten van het dominante klimaatbeleid moeten voorkomen worden door met name kwetsbare groepen structureel in staat te stellen duurzamer te kunnen gaan leven.

De klimaatproblematiek en de groeiende ongelijkheid maakt de heruitvinding van de verzorgingsstaat noodzakelijk, een klimaatneutrale verzorgingsstaat om precies te zijn. Of, misschien nog beter: een klimaatneutrale zorgzame samenleving. Dit vergt maatschappelijke investeringen. Waarbij de sociaal-economisch sterkere schouders van de haves wat meer bijdragen dan de in deze zwakkere schouders van de not haves. Een kwestie van sociale rechtvaardigheid en van welbegrepen eigenbelang van de haves. Want, zoals Abram de Swaan in zijn klassieke studie Zorg en de staat liet zien: de sociale verzorgingsstaat ontstond tenslotte ooit ook uit welbegrepen eigen belang van de elites.

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:afval, broodnodig, Energie, green challenge, homebiogas, Jan Rotmans, klimaat, klimaatbeleid, kronsberg, Langenberg, powerwindow, rieselfeld, thuisafgehaald en Vakmanstad

Sectie: Economie

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *