Verkiezingen 20185 maart 2018

Waar is de verbeelding? Rotterdamse politiek onderschat de kracht van beeld

Verkiezingsprogramma’s bevatten zelden beelden, op een enkele foto of statistiek na. Hoog tijd voor een KiesKijker: een stemwijzer die louter uit beeld bestaat, made by Vers Beton. Teun vroeg drie experts wat verbeelding de Rotterdamse politiek zou kunnen opleveren.

Slechter dan de huidige partijprogramma’s kan het voor de visueel ingestelde mens niet worden. De meesten zijn een eindeloze opsomming partijpunten. Een groot deel van de zogenaamd wervende teksten zit in de categorie ‘daar kan je het moeilijk mee oneens zijn’. Lees je ze écht kritisch, dan lijken deze punten zich eerder te richten op coalitiebesprekingen dan op de kiezer. Dat geeft te denken.

Welke kansen biedt het gebruik van beeld in de verkiezingsstrijd? We weten dat 21% van de Rotterdamse beroepsbevolking moeite heeft met lezen. Ook weten we dat onze hersenen beelden makkelijker opslaan dan woorden; een derde van onze hersencapaciteit verwerkt visuele informatie. Maar zou verbeelding van politieke idealen ook tot andere of zelfs betere beslissingen voor de toekomst van Rotterdam kunnen leiden?

De politiek lijkt geen oog te hebben voor de getalenteerde Rotterdamse beeldmakers

De Rotterdamse politiek lijkt in de huidige verkiezingsstrijd geen oog te hebben voor de vele getalenteerde beeldmakers. Slechts één van de partijen heeft de moeite genomen haar ideeën in beelden te vatten, dat is Leefbaar Rotterdam. Maar geen enkele partij toont een vergezicht van hoe de stad zich in de toekomst zou kunnen ontwikkelen. Waarom maakt de Rotterdamse politiek nauwelijks gebruik van verbeelding?

Propaganda

Dat beeld in de politieke arena een enorme zeggingskracht kan hebben, bewijst het aloude gebruik van beeld voor propagandadoeleinden. Etienne Augé, hoogleraar aan de Erasmus Universiteit, schreef er een boek over: “Propaganda versimpelt de werkelijkheid waardoor we verleid worden alles in goed óf slecht in te delen. Niet alleen politiek rechts maakt daar gretig gebruik van, maar ook bijvoorbeeld Greenpeace, omdat ze weten hoe effectief het werkt.”

Beeld uit het verkiezingsprogramma van Leefbaar Rotterdam

Voor effectieve propaganda is een lange adem nodig, voegt Augé toe: ”Een boodschap moet telkens weer door veel media worden getoond, wil het als propaganda werken. En het moet inspelen op wat mensen in een samenleving interpreteren als de ‘norm’. In Nederland is dat bijvoorbeeld: je bent wit en houdt je aan de wet. Alles wat afwijkt van deze norm kan je met propaganda verdacht maken. Dat is precies waar sommige populistische partijen op mikken.”

Zo ver als Leefbaar durft zelf het Franse Front National niet te gaan

Etienne Augé schrikt van de tekeningen uit het partijprogramma van Leefbaar Rotterdam, de enige partij die wél van beeld gebruik maakt: “Zo in your face en agressief heb ik het al een tijdje niet meer gezien. Zo ver als Leefbaar durft zelf het Franse Front National niet te gaan.” De beelden tonen overlast gevende jongeren met een donkere huidskleur en door Leefbaar Rotterdam ongewenste moslims, waarvan er één door politieagenten op het vliegtuig wordt gezet.

Poldertraditie

Ook wetenschappers Robert Dijkgraaf en Maarten Hajer betogen dat er meer aandacht voor verbeelding nodig is in ons dagelijks leven in een artikel op De Correspondent. Beelden bezitten een integrerende kracht die denkruimte en lucht kunnen brengen in lastige discussies. Beelden tonen ons allerlei mogelijke toekomsten die we niet allemaal kunnen realiseren, maar wel na kunnen streven. Kortom: beelden doen ons beseffen dat er alternatieven zijn voor het hier en nu.

Planoloog en politiek wetenschapper Maarten Hajer richtte de Urban Futures Studio op aan de Universiteit Utrecht. Daar zet hij zich in voor het verbeelden van de toekomst, geïnspireerd door ruimtelijke en maatschappelijke opgaven van nu. Hij wist als curator van de Internationale Architectuurbiënnale Rotterdam in 2016 met een animatie een groep Europese leiders waaronder Henk Kamp te overtuigen van de noodzaak van een gigantisch windpark op de Noordzee.

De Babylonische toren van de Moderniteit_Carlijn Kingma
De Babylonische toren van de Moderniteit (2017). Meer weten over dit beeld? Kijk dan onderaan dit artikel. Beeld: Carlijn Kingma

Om het effect van verbeelding uit te leggen grijpt Hajer terug op een voorbeeld van twintig jaar geleden: een ontwerpmanifestatie in de Hoeksche Waard. De groei van Rotterdam en de expansiedrift van de haven vormde de aanleiding voor een verbeeldingsoffensief dat Architectuurinstituut AIR organiseerde. “De ingevlogen kunstenaars, sociologen, fotografen, journalisten en architecten werden in eerste instantie door bewoners weggekeken. Toen het de bewoners duidelijk werd dat men het karakter van de polder kritisch wilde onderzoeken en versterken, ontstond een samenwerking tussen de bewoners en de groep ontwerpers en onderzoekers die het zelfbewustzijn van de streek enorm verbeterd heeft.”

Je zou Hajer’s Urban Futures Studio kunnen plaatsen in de ‘poldertraditie’, die in tegenstelling tot de ‘brainwashing’ door middel van propaganda, een bemiddelende aanpak bepleit: “In Nederland moet een ontwerper als mediator opereren. Je staat in contact met de samenleving, neem het voorbeeld van de energietransitie. Je kunt roepen ‘alle huizen moeten energieneutraal zijn!’ en aan de slag gaan, maar dan ga je voorbij aan het feit dat veel bewoners helemaal niet met dat onderwerp bezig zijn en geleidelijk moeten wennen aan veranderingen aan hun woning.”

Wicked problems

Bright (onderdeel van The Cloud Collective) is een ontwerpbureau dat verbeelding inzet in lastige processen. Gerjan Streng van Bright werkt samen met Maarten Hajer aan een tentoonstelling waarin de kracht van verbeelding centraal staat: “Er komen veel grote opgaven op ons af, zoals de energietransitie of het hergebruik van restwarmte en materialen (circulaire economie) om ons klimaat te sparen. Dit zijn wicked problems die we door middel van verbeelding uiteenrafelen. Zo kan je je beginnen voor te stellen wat de impact is op jouw eigen omgeving en hoe je die vorm kunt geven.”

Om in beeld te brengen wie waarvoor aan zet is, is verbeelding cruciaal

Verbeelding kan een politiek middel zijn om verschillende opgaven te integreren en te vertalen in strategieën. Bright deelt complexe opgaven op in drie categorieën: ik, wij en zij. “Soms kan je als individu al veel doen, als je zelf een woning bezit bijvoorbeeld. Andere opgaven pak je met een groep aan; als je geen eigen dak hebt dan kan je toch met de hele buurt groene stroom opwekken met zonnepanelen op het dak van de school. Weer andere zaken liggen bij de gemeente, de woningcorporatie, of zelfs de rijksoverheid. Om duidelijk te krijgen wie waarvoor aan zet is, is verbeelding cruciaal.”

Geen woorden maar beelden

Terug naar de kern: waar hebben we in de Rotterdamse verkiezingen nou beelden voor nodig? “Niet goed kunnen lezen en schrijven maakt onzeker, afhankelijk en argwanend en versterkt mechanismes van uitsluiting. Het is een belangrijke indicatie van achterstand”, stelt Rijksbouwmeester Floris Alkemade in ‘Iconen gaan Rotterdam-Zuid niet redden’. Alkemade relateert in het artikel het ontwerp van leefomgeving aan de eenzaamheid, armoede en laaggeletterdheid in Rotterdam-Zuid.

Alkemade wijst op de rol van het ‘ontwerp van de stad’, die niet begint bij de ontwerper maar bij de lokale politiek. Als de Rotterdamse politiek belangrijke keuzes in beeld zou brengen dan zouden kiezers in één oogopslag kunnen zien wat de vergroening van de stad daadwerkelijk inhoudt. Of wat een groter mkb voor de economie van de stad zou kunnen betekenen. Of hoe je je een stad zonder armoede moet voorstellen.

Op Vers Beton geven we graag een duwtje in de richting van méér verbeelding. Sinds onze oprichting spelen illustraties en foto’s een belangrijke rol: de helft van de redactie bestaat uit beeldmakers. In aanloop naar de komende gemeenteraadsverkiezingen hebben we de potentie van de verbeelding van de ideeën van de verschillende Rotterdamse partijen onderzocht – én in de vorm van een stemwijzer in de praktijk gebracht. Wil jij weten wat jouw verbeelding je ingeeft? Vul dan de KiesKijker in. Geen woorden maar beelden!

Benieuwd naar de tekening in dit artikel? Het beeld heet ‘De Babylonische toren van de Moderniteit’ en toont hoe onze kapitalistische samenleving als gevolg van spraakverwarring uiteenvalt in een verdeeld politiek spectrum. Het is geïnspireerd door Rotterdamse gebouwen en personen. Een versie in hogere resolutie en uitleg over de achtergrond is te vinden op de website van de maker Carlijn Kingma, waar nog meer werk van haar te vinden is.

Lees meer:

Reageer of deel op Social Media

Tags:ontwerp, propaganda, stemwijzer, verbeelding en Verkiezingen

Sectie: Verkiezingen 2018

Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *