De Harde Kern onderzoekt De bouwende macht

Stedelijke ontwikkeling & architectuur16 april 2018

De meetlat langs de bouwende macht

Hoe meet je macht?

Wat is macht eigenlijk en hoe meet je hem? Hoewel ongrijpbaar en nooit statisch, onmeetbaar is macht niet. Margot Smolenaars sprak voor haar onderzoek naar de bouwende macht met Bram Peper, Jos van der Vegt en machtsonderzoeker Klaartje Peters over macht.

Beeld: Matzwart

Een drama, dat was De Kuip in 1991. Jos van der Vegt is nu commissaris van Ahoy en onder andere voorzitter van Theater Walhalla op Katendrecht. Als we elkaar half februari spreken, komt de vergelijking tussen Feyenoord City anno 2018 en de situatie rondom De Kuip begin jaren negentig al snel ter sprake. Van der Vegt, in 1991 een gemeentesecretaris van 37 jaar, werd tot ieders verrassing (“ook de mijne”) aangenomen als algemeen directeur van Stadion Feijenoord. “Het stadion had veel achterstallig onderhoud, het beton kwam hier en daar naar beneden en er kwamen per wedstrijd misschien zevenduizend bezoekers. Daarbij was er veel ruzie geweest en was er veel onrust”, herinnert Van der Vegt zich de puinhoop. “Na vier maanden was ik ten einde raad en ging ik naar burgemeester Bram Peper met het idee om hem om een andere baan te vragen.”

Maar zo makkelijk liet Peper zijn oude student niet gaan – Van der Vegt studeerde een jaar of tien daarvoor af bij hoogleraar sociologie Peper. Van der Vegt: “’Weg?!’, riep hij uit, ‘maar we gaan hier een brug bouwen, een megabioscoop, er komt een nieuwe weg, de Laan op Zuid, er worden woningen gebouwd, het hele gebied wordt ontwikkeld. Zonder De Kuip lukt dat niet!’ Het was een soort Feyenoord City”, besluit Van der Vegt, “maar dan 28 jaar geleden.”

Over de datum

Ook Peper herinnert zich dat gesprek goed. “Renovatie of nieuwbouw van De Kuip: het zou in totaal 115 miljoen gulden gaan kosten, waarvan een derde voor rekening van de gemeente. Een hoop geld waarmee we op andere plekken in de stad ook veel konden vertimmeren. Jos kwam naar mij toe, hij wilde niet meer verder. “‘Je moet met die en die gaan praten’, zei ik hem, ‘dan komt het vast goed. En anders kom je maar weer bij mij’.” Zo geschiedde.

Van der Vegt viel de twee jaar daarna van de ene verbazing in de andere. “Ik ben socioloog, geen bouwer, geen projectontwikkelaar. Het was een onbekende wereld voor mij. Maar het lukte, en in 1994 leverden we een gerenoveerde Kuip op, die twintig jaar mee kon. Nu zitten we met een Kuip die al vier jaar over de datum is en er is nog geen besluit over een nieuw, concreet plan voor dat gebied.”

Lees ookStedelijke ontwikkeling & architectuurDe bouwende machtBouwen, bouwen, bouwen! Lees het openingsartikel in dit dossier.

Balboekje

Wie ik ook spreek, dit soort anekdotes komt steeds bovendrijven als ik vraag om illustraties van macht. Ontegenzeggelijk was Bram Peper een machtig man in Rotterdam in zijn tijd als burgemeester. Hij kende iedereen en wist hoe de hazen liepen. Zijn balboekje is berucht. Heel af en toe trekt hij het nog tevoorschijn, zoals bij de wederopstanding van boekhandel Donner in het bankgebouw van ABN Amro aan de Coolsingel. Toch zegt hij, als ik hem vraag of hij zichzelf machtig acht, hartgrondig nee. “Naar buiten toe was de burgemeester dan wel de grote man, maar in de binnenkring was je ‘maar’ benoemd. Mijn geluk was dat ik een aantal jonge wethouders had die óók voor mijn benoeming waren. Daarbij waren ze gevoelig voor argumenten en veel minder voor sentiment.”

Macht is vermogen

Peper raakt een belangrijke voorwaarde om in Rotterdam iets voor elkaar te krijgen: het gebeurt samen, of er gebeurt niets. Er is niet één iemand die eigenhandig megalomane bouwprojecten door kan drukken. Die is er ook nooit geweest. Toch zijn sommige Rotterdammers machtiger dan andere. Zo is Jos van der Vegt niet voor niets verkenner van een nieuwe coalitie geworden. Door zijn staat van dienst, maar vooral door zijn uitgebreide netwerk dat zich door de hele stad vertakt, is hij de uitgelezen man om de politieke kikkers weer in de kruiwagen te krijgen. Maar machtig? “Nee, helemaal niet”, antwoordt hij. “Toen ik voorzitter van de Kamer van Koophandel was, had ik best gezag, maar geen macht. Gezag had ik slechts omdat ik het gezicht van Rotterdamse ondernemers was.”

Geen van de mannen en de enkele vrouw die ik sprak, heeft het graag over macht

Van der Vegt staat niet alleen: geen van de mannen en de enkele vrouw die ik sprak, heeft het graag over macht en al helemaal niet in relatie tot zichzelf. Dat is ook heel Nederlands, want hier polderen we samen. Officieel is macht het vermogen om een ander ertoe te bewegen iets te denken of te doen dat hij anders niet gedacht of gedaan zou hebben. Invloed is het effect dat dat vermogen heeft op het denken en doen van de ander. Macht is mensenwerk, is de wat minder officiële benadering, en bestaat alleen in samenhang tussen mensen.

#hoedan

Hoe meet je zoiets als macht in samenhang tussen personen in vredesnaam? Om daar antwoord op te vinden, las ik Verdeelde Macht van Klaartje Peters. Peters is hoogleraar lokaal en regionaal bestuur en de enige wetenschapper die zich in de recente geschiedenis op onderzoek naar invloed op rijksbesluitvorming in Nederland heeft gestort. Haar onderzoek stamt uit 1999. De verantwoording van haar onderzoeksmethodiek leest als een grote zoektocht naar De Manier. Want: welke methode je ook gebruikt, op elke is wel wat aan te merken. Bepalen wie het formeel voor het zeggen heeft, lijkt een logische eerste stap, want een directeur heeft meer macht dan een commissaris en een wethouder meer dan een ambtenaar. Wie heeft de bevoegdheden? Maar, zo luidt de kritiek, dat is een petit peu naïef. Soms kan een formele positie juist een belemmering zijn in de uitoefening van macht. En zo stel je alleen vast hoe het geregeld is, niet hoe het feitelijk zit. Daar zit wat in. Het punt is juist om uit te vissen wie aan macht inboet als hij de politiek zou ingaan.

Het punt is om uit te vissen wie aan macht inboet als hij de politiek zou ingaan

CHIO bom

Het meest gebruikte onderzoeksmiddel is de reputatiemethode: aan een geselecteerde groep mensen vragen wie de meeste macht heeft. Echter: daarmee meet je geen macht, is de kritiek, maar prestige, en dat is een sociale status.

De netwerkmethode dan? Die let immers meer op gedrag dan op formele posities of sociale status. Wie kent wie en hoe ons-kent-ons is dat? Wat is er waar van de bewering, hoe gekscherend ook, dat een bom op het paardensportevenement CHIO Rotterdam (be)stuurloos maakt, omdat daar werkelijk alle Rotterdamse bobo’s bij elkaar komen? Maar, daar gaan we weer, het opsporen van een netwerk is leuk en aardig, maar dat betekent nog niet dat zo’n netwerk macht uitoefent.

Oké, dan richten we ons op de beslissingen. Welke beslissingen hebben Rotterdam vormgegeven in bouwend opzicht? Wie namen deel aan dat besluitvormingsproces, hoe gedroegen zij zich? “Nadeel van deze aanpak is”, zo schrijft Peters, “dat actoren achter de schermen geen aandacht krijgen.”

Steen in de vijver

Als ik Peters spreek, knikt ze als ik de feilbaarheid van de meetmethoden ter sprake breng. “In de basis is mijn eigen onderzoek ook een verzameling interviews”, relativeert ze. “Weliswaar via wetenschappelijke methodiek uitgevoerd en verwerkt, maar toch: je gaat het vragen aan mensen, met een mening en een referentiekader. Tot op bepaalde hoogte blijft het altijd subjectief. Het punt is dat je, welke methode je ook gebruikt, kennis verzamelt die er eerst nog niet was.”

Geheel in lijn met mijn journalistieke aard besluit ik van alles een beetje te doen: ik hoef er immers niet op te promoveren, het gaat me om meer inzicht in hoe de Rotterdamse hazen lopen. Mijn tactiek is een steen in de vijver te gooien en dat betekent: me blauw interviewen. Met mensen praten die niet per se in het centrum van de macht verblijven, maar al jaren aan de zijlijn toekijken. Uiteraard vraag ik de verantwoordelijke oud-wethouders en oud-burgemeesters naar hun ervaringen, meningen, netwerken en beeldbepalende bouwprojecten. Welke gebouwen of projecten classificeren deze mensen zelf als beeldbepalend voor Rotterdam? Vervolgens kijk ik wie daar nog meer bij betrokken zijn geweest en herhaalt zich het dansje van de reputatie. Daarnaast ga ik het besluit om in crisistijd door te blijven bouwen, met name aan de Markthal, reconstrueren: wie waren erbij betrokken en hoe werkten zij samen?

Mijn tactiek is een steen in de vijver te gooien en dat betekent: me blauw interviewen

Zonder brug geen kop

Rotterdam zit in de lift. Dat komt omdat de mensen die ik sprak beslissingen hebben genomen die de toekomst van de stad hebben beïnvloed. Zonder Nieuw Rotterdam geen Kop van Zuid. Zonder Kop van Zuid geen Erasmusbrug of De Rotterdam. Zonder Erasmusbrug geen Nationaal Programma Rotterdam-Zuid. Zonder een nieuw Centraal Station geen Calypso. Zonder Calypso geen Markthal. Zonder Markthal geen massa’s toeristen.

Maar: er is nog altijd geen metroverbinding naar de universiteit. Feyenoord City komt ondanks heftige bemoeienis van zwaargewichten uit het bedrijfsleven en de financiële wereld uiterst moeizaam van de grond. De woningbouw van de komende jaren bepaalt wie er een plek krijgt in de binnenstad en wie niet. De haven trekt weg richting de zee en laat ten westen een gapend gat achter. Uitdagingen genoeg. Slaagt de bouwende macht erin die het hoofd te bieden in een tijd waarin oude vanzelfsprekendheden wegvallen?

Het dossier de Bouwende Macht volgen? Word lid van de nieuwsbrief en blijf op de hoogte.

Reageer of deel op Social Media

Tags:bouwen, bram peper, Jos van der Vegt en macht

Sectie: Stedelijke ontwikkeling & architectuur

Ontvang de wekelijkse Vers Beton newsletter!

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *