Stedelijke ontwikkeling & architectuur21 juni 2018

De balans tussen rust en oproer in Rotterdam

Lawaai, beelden, plannen: de stadsmens kiest ervoor om geprikkeld te worden. Krijgen we nu energie of worden we leeggezogen door alle reuring? En is er nog plek voor rust in Rotterdam?

Beeld: Rémon Mulder

‘Wat betekent rust voor jou?’ Vraag het tien verschillende mensen en je krijgt tien verschillende antwoorden. De binnenstad van Rotterdam wordt steeds drukker bezocht en bewoond. De stad wordt ontworpen, gestuurd en begroot met meer reuring als doel. Maar wat is de rol van rust en kalmte voor een goed leefklimaat in de stad?

Gezonde rust

Non van Driel en Ivana Pilipović werken voor stiltecafé Adem Inn aan de Hoogstraat, een plek met bijzondere aandacht voor zingeving. Van Driel: “Het stadse leven is heel vol en druk, van hot naar her. Dat nodigt niet vaak uit tot stilstaan en bewust worden van het waarom. Terwijl dat is juist zingeving is: even stilstaan bij waarom je doet wat je doet. Opzoeken van rust maakt ruimte voor zingeving. Als daar in de stad geen fysieke ruimte voor is, dan vergeet je dat makkelijk. Je kan ziek worden als je te lang doorgaat zonder stilstaan. Een burn-out of depressie, bijvoorbeeld. Dat proberen we hier dus voor te zijn.” Pilipović: “In rust schep je de ruimte om ontvankelijk te zijn voor signalen. Van je eigen lichaam of van je omgeving. In een drukke stad kan je heel makkelijk meegaan in alle bezigheden die aangeboden worden. Het is dan minder aantrekkelijk om te kiezen om thuis te blijven.”

Subjectieve rust

POSAD Spatial Strategies deed onderzoek naar de beleving van rust en de reuring in de Rotterdamse binnenstad. Han Dijk, partner en stedenbouwkundig ontwerper bij POSAD, is van mening dat een goede balans tussen de twee een belangrijke voorwaarde is voor een gezonde stad. Juist nu de zuidelijke Randstad aan de vooravond van een grootschalige ontwikkeling staat, is het belangrijk deze balans aandacht te geven, aldus Dijk. In de stad kan populariteit van een rustige plek nog wel eens tot paradoxale toestanden leiden. Kijk naar het Vroesenpark op een zomerdag: het gras is bijna niet meer te zien door de hoeveelheid mensen en rookwolken van barbecues. Rust kan een heel subjectieve beleving zijn, die voor ieder iets anders betekent. Hoe voer je er dan toch een constructief gesprek over? En hoe vertaal je het naar standpunten voor een goede leefomgeving?

Openbare rust

Privately Owned Public Spaces zijn plekken die in privaat bezit zijn, en toch publiek toegankelijk. In Rotterdam vindt je ze al bijvoorbeeld in de Halvemaanpassage in het Timmerhuis. Maar bijvoorbeeld ook de Koopgoot en de Markthal. Tom van Odijk en David Baars (samen TomDavid Architecten) onderzoeken deze POPS nu een aantal jaar. Van Odijk: “Wij denken dat een aantal plekken in de stad nu echt te rustig is, die kunnen veel baat hebben bij meer drukte. Tegelijk is té druk ook niet goed natuurlijk. Wij vragen ons af hoe je daar op kunt ontwerpen.” Baars: “Een slogan waar we in ons onderzoek van uitgaan is: Maak bijzondere plekken in de stad openbaar, en maak openbare plekken bijzonder. Daar zien we een wisselwerking, maar dat kan dus ook met elkaar botsen. Als het bijzondere kenmerk van een plek de rust is, doe je daar dan geen geweld aan op het moment dat je het openbaar toegankelijk maakt? Kan je bijvoorbeeld, à la de stiltecoupe in de trein, met elkaar bepaalde gedragsregels afspreken voor een plek, om het karakter te bewaren? Dat zijn interessante vragen om over na te denken. Kijk naar het ontwerp van een kerk. Als je daar binnenkomt dwingt de ruimte af dat je je inhoudt, dat je gaat fluisteren. Kun je zo’n ontwerp ook vertalen naar een minder sacrale invulling?”

“De luwte houdt in dat je niet overdonderd wordt door beeldschermen en billboards – visuele rust is belangrijk”

Park en plantsoen versus stadswijken en stadslabs

In de context van een stad denk je al snel aan een stil park of plantsoen als plek van rust. Maar naast de aanwezigheid van groen en stilte, spelen meer factoren een rol als je kalmte wilt ervaren. Geen verleiding of verplichting tot een aankoop, bijvoorbeeld. Tom van Odijk: “Steeds meer publieke ruimte is eigendom van private partijen. Het gevaar daarvan is dat het daarmee automatisch commerciële ruimte wordt, waarin alles op consumeren gericht is. De POPS of ook wel de Commons, waar wij ons op richten, zijn juist niet commercieel, maar wel inclusief. Het zijn ruimtes waar je gewoon kunt zijn. De bibliotheek is een goed voorbeeld van zo’n ruimte. Je kunt ernaar binnenlopen, een potje schaken, andere mensen ontmoeten.” David Baars: “De luwte houdt in zo’n geval ook in dat je niet overdonderd wordt door allerlei boodschappen op beeldschermen en billboards. Niet alleen de rust qua geluid, ook visuele rust is belangrijk.”

Een plek in Rotterdam waar rust en reuring nu dicht naast elkaar bestaan is Cool-Zuid, de wijk waaronder onder andere het Baankwartier valt. De drukke Witte de Withstraat en het kalme plein rondom Basisschool Het Landje zijn werelden van verschil. Betrokken bewoners hebben zich verenigd in een Stadslab, dat zich hard maakt voor een doordachte ontwikkeling van de buurt. Namens het Stadslab vertelt architect David Dooghe dat hij zou willen zien dat luwte expliciet toegevoegd wordt aan de omgevingsvisie, het langetermijnbeleid van de gemeente op het gebied van de leefomgeving. Op die manier kan het behoud van het bijzondere karakter van de buurt vastgelegd worden. Plannen voor hoogbouw in het gebied zouden daar namelijk wel eens verandering in kunnen brengen.

Rosalie de Boer, ontwikkelingsmanager bij gebiedsontwikkelaar BPD is betrokken bij de bouw van De Maasbode, een woontoren (met 70 meter voor Rotterdam relatief laag) op de hoek van de William Boothlaan en de Schiedamsesingel. Anders dan gebruikelijk in hoogbouw, zijn gezinnen de specifieke doelgroep van het gebouw. Want steeds vaker willen gezinnen in de binnenstad wonen, was de uitkomst van een uitgebreid onderzoek dat BPD deed in samenwerking met woningcorporaties. Juist ook voor hen is een rustige leefomgeving, met stadse dynamiek binnen handbereik ideaal. In de Maasbode krijgt dit vorm door middel van verhoogde binnenstraten in het gebouw, die door de bewoners gedeeld worden.

Luxegoed

Dat rust van belang is voor onderlinge ontmoeting komt terug in de pleidooien van TomDavid en Adem Inn als we als voorbeeld Het Grotekerkplein bespreken. Het is een plek die momenteel aantoont dat een goede stedelijke luwte baat heeft bij een toename van het aantal gebruikers. Sinds het plein voor de Laurenskerk van een stenige vlakte in een goedbezocht plantsoen veranderde, is het er aangenaam verblijven. Het biedt een variant van stedelijke rust die onderlinge ontmoeting mogelijk maakt. Iets dat volgens Non van Driel onmisbaar is voor reflectie: “Rust is niet alleen effectief als je jezelf alleen ergens terugtrekt. Er zit ook veel waarde in het delen van een veilige ruimte met anderen, ergens waar je kwetsbaar kan zijn en ervaringen kunt delen en bevragen met anderen. Dat is zingeving.”

Ook Tom van Odijk benoemt het belang van diversiteit en ontmoeting: “Waar mensen vrij met elkaar in gesprek gaan, ontstaan ideeën en organiseren mensen zich. Vanuit dat oogpunt is het zelfs heel belangrijk voor het functioneren van de democratie dat er goede en vrije openbare ruimte is. In essentie gaat het dus niet zozeer om rust als stilte, maar wel om met rust gelaten worden. De verantwoordelijkheid voor zulke plekken komt steeds meer bij private partijen terecht, terwijl het van oorsprong een taak van de overheid is. Dat toont aan dat het erg belangrijk is om daar onderzoek naar te doen.”

“De essentie is niet zozeer rust als stilte, maar met rust gelaten worden”

Ruud Reutelingsperger kijkt als een kunstenaar naar de stad. Met interventies in de openbare ruimte (zoals de houten Straatkijkers die nu in West te zien zijn als onderdeel van Zig Zag City) moedigt hij samen met kunstenaarsgroep Observatorium de stadsbewoners aan om “de stad te verlaten, zonder die te verlaten”. Iets waar Rotterdam nog veel ruimte voor heeft, aldus Reutelingsperger. Hij stelt zich een stad voor waarin eenieder die rust zoekt, die zelf kan vinden, zonder dat daar beleid of wetten voor nodig zijn.

Na jaren waarin Rotterdam gejubeld heeft om de toenemende drukte en gezelligheid in de stad, is er nu een moment aangebroken om de luwte geen ondergeschoven kindje te maken. Bij Adem Inn geeft Ivana Pilipović toe dat ze zich wel eens zorgen maakt: “Als ik kijk naar de manier waarop de stad zich nu ontwikkelt, lijkt het alsof alles direct een nut en een functie moet hebben. Als je dat niet direct kan benoemen, zoals dat bij rust zo is, lijkt het niet mee te tellen.” David Baars: “Het Arboretum Trompenburg is bijvoorbeeld ook een prachtige plek, maar je kunt er niet gratis naar binnen. Het zou jammer zijn als we over honderd jaar steden hebben waar je alleen nog maar rust kan vinden als je ervoor betaalt. Rust moet geen luxegoed worden.”

Op 6 juni vond in Arminius een door AIR georganiseerd programma plaats over Rust in de Rotterdamse binnenstad. Dit artikel is een weergave van gesprekken die tijdens en voorafgaand aan het de avond gevoerd zijn met mensen die ieder op een eigen manier een betrokken zijn bij het thema; professioneel, persoonlijk, of beide.

Reageer of deel op Social Media

Tags:Adem Inn, AIR en stadsplanning

Sectie: Stedelijke ontwikkeling & architectuur

Bouwen is Macht: speel nu de game!

Vers Beton ontwikkelde een journalistieke game over bouwen en stadsontwikkeling naar aanleiding van het onderzoeksdossier De Bouwende Macht. Speel hem hier: https://bouwenismacht.versbeton.nl/

Op Vers Beton discussiëren we met liefde. We horen daarom graag je mening. Houd daarbij wel onderstaande richtlijnen in gedachten, dan weet je zeker dat je reactie zichtbaar blijft:

  • Draag inhoudelijk bij aan de discussie
  • Blijf on-topic
  • Speel op de bal, niet op de man
  • Wees respectvol: reacties waarin sprake is van schelden, haat, racisme of seksisme worden verwijderd
  • Reacties over huisregels en toelatingsbeleid worden verwijderd
  • We gaan niet in discussie over verwijderde reacties
  • Zie je reacties die niet aan de huisregels voldoen? Ons controlesysteem is niet waterdicht. Laat het ons weten via info@versbeton.nl

Verdiep de discussie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *