voor de harddenkende Rotterdammer

Er zijn problemen genoeg in BoTu. Maar verduurzaming kan en mag je tegenwoordig niet van je af schuiven. Dus hoe pak je de klimaatopgave aan, in een wijk waar mensen heel veel andere dingen aan hun hoofd hebben?

Danielle van den Heuvel is stadsmarinier in Bospolder-Tussendijken. Deze functie is jaren geleden in het leven geroepen door het Rotterdamse stadsbestuur om hardnekkige veiligheidsproblemen in sommige wijken op te lossenZijn de bewoners van haar wijk klaar voor een ingrijpende transitie naar een duurzame ‘energiewijk’, die ook op woningniveau zijn beslag krijgt?De woningen staan er eigenlijk best prima bij”, verklaart ze. “Als je achter de voordeur komt, dan schrik je pas. Veel bewoners van Tussendijken ervaren een opeenstapeling van problemen. Als je in armoede leeft door schulden dan gaat er geen dag voorbij zonder stress. Jonge ventjes kiezen dan vroeg voor een leven op straat. Niet omdat het daar zo leuk is, maar omdat thuis niet uit te houden is. Op straat kunnen ze snel geld verdienen in de criminaliteit. Dat leidt ertoe dat jongeren in deze wijk afglijden.”

vb-iabr-kjazbec-3
Danielle van den Heuvel Beeld door: beeld: Katarina Jazbec

Voor veel gezinnen in de wijk is een gesprek over energiebesparende ingrepen in hun woning nu nog een ver-van-hun-bed-onderwerp. Er zijn flinke technische ingrepen nodig om de verouderde woningen in Rotterdam te verduurzamen. Hoe kan deze upgrade mét de huidige bewoners plaatsvinden en tegemoet komen aan hun dagelijkse leefwereld?

Op het Driehoeksplein staat een basisschool met speelplein. De kinderen en moeders brengen er veel tijd doorHet kan er in de zomer erg heet worden omdat er nergens groen of water te vinden is. Van den Heuvel ziet hierin een uitdaging de oplossing voor dit probleem aan te laten sluiten bij de dagelijkse leefwereld van bewoners“De kinderen smelten hier weg als de zon vol op het plein staat. Het plein ligt op het zuiden maar biedt geen enkele beschutting, pure waanzin! Deze zomer komt er daarom een tijdelijke overkapping van lantaarnpalen en tentdoek om schaduw te creëren en hittestress terug te dringen. Het ontwerpen van de overkapping gebeurt met, voor én door bewoners. Op dezelfde wijze gaan we straks samen de energieopgave aan.”

Momenteel bevestigen de huurwoningen in BoTu de matige statistieken van Rotterdam op energiegebied: maar liefst 70% van de Rotterdamse woningen heeft energielabel C of lager. Technologiebedrijven staan ondertussen te trappelen om de Nederlandse daken met zonnepanelen vol te leggen. De woningcorporatie Havensteder, eigenaar van maar liefst 66% van alle woningen in BoTu, wil de woningverbetering combineren met de maatschappelijke opgave.

Atelier Rotterdam

Van den Heuvel was tijdens de Internationale Architectuur Biennale Rotterdam begin juni samen met actieve partners in Tussendijken op het symposium van Atelier Rotterdam over energietransitie en weerbare steden. Het atelier is een initiatief van de IABR en de gemeente Rotterdam. Het uitgangspunt is dat de energietransitie een hefboom wordt voor maatschappelijke transitie in Bospolder-TussendijkenDe naam: ‘De energietransitie als inclusief stadsproject

Joachim Declerck is één van de drie IABR-curatoren en ateliermeester van Atelier Rotterdam. Hij is ervan overtuigd dat als de geplande transitie niet gepaard gaat met de aanpak van maatschappelijke problemen van de stadswijk, we met z’n allen een enorme kans missen. Atelier Rotterdam loopt door tot 2020 en moet ook tot concrete uitvoerbare resultaten leiden.

Tot die tijd ontwikkelen ontwerpers en groot aantal betrokkenen in de ‘Energiewijk BoTu-alliantie’ oplossingen die direct getest worden. Op de IABR-tentoonstelling staan een aantal tussenresultaten, zoals het ontwerp van CIVIC Architects voor de transformatie van de vijf Gijsingflats middenin Tussendijken. Het ontwerpvoorstel moet het gesprek over de energietransitie op gang brengen, maar vrijblijvend is het allerminst, stelt Declerck: “Als we de energietransitie in het huidige tempo doorzetten, is het 2250 eer de voor 2050 geformuleerde doelen gehaald zijn.”

Op de conferentie is niet iedereen overtuigd van de gecombineerde strategie. Er gaan geluiden op dat de dubbele opgave juist vertragend werkt en daarom los van elkaar aangepakt moet worden. Dit stuit onmiddellijk op verzet van de aanwezige vertegenwoordigers van de Delfshaven Coöperatie, een groep Delfshavenaren die met kennis van de wijk veranderingen mogelijk wil maken en aangesloten is bij de Energiewijk BoTu-alliantie.

vb-iabr-kjazbec-11
Beeld door: beeld: Katarina Jazbec

Brug tussen vrijwillig en betaald werk

Milja Kruijt is ondernemer en één van de vier vrijwilligers die de kopgroep van de Delfshaven Coöperatie vormt. Ze heeft het Zelfregiehuis in Tussendijken opgezet en beaamt dat veel bewoners met andere zorgen rondlopen dan hun energieverbruik. Zij zet zich in om werkzoekenden aan de slag te krijgen. Dat begint vaak met een vrijwilligersfunctie, maar in de wijk zijn ook voldoende mogelijkheden om door te stromen naar betaald werk. “Duurzame wijkontwikkeling betekent voor mij dat ook individuele bewoners er financieel op vooruit moeten gaan. De energietransitie gaat werk opleveren. Er moeten sleuven gegraven worden, leidingen aangesloten en planningen worden gemaakt.” Daarom werkt ze samen met de stadsmarinier en de gemeente om het geld dat voor de wijk bestemd is, ook de wijk in te laten terugvloeien.

Kruijt’s stelling is dat iedereen kan bijdragen, maar misschien niet altijd in de vorm van betaald werk. In het zelfregiehuis gaan bewoners aan de slag. Dat begint bijvoorbeeld met de afwas doen of groen onderhoud in de buurttuin van Park 1943: “Als je altijd te horen hebt gekregen dat je niet nodig bent, is het een hele stap om aan de slag te gaan. Waardering ontvangen is voor veel mensen waarmee ik werk ook nieuw.” Ze ziet dat het sommige bewoners lukt om betaald werk te vinden, maar dat gaat niet vanzelf. Toch blijft Kruijt optimistisch: “Rondom het onderwerp energie zie ik dat verschillende partijen nu hard beginnen te lopen. Ik ben ervan overtuigd dat een werkcoöperatie op het thema energie tientallen bewoners aan betaald werk kan helpen.”

Maar Kruijt maakt zich ook zorgen. Over het gebrek aan laagdrempelige communicatie over energiebesparing en verduurzaming, bijvoorbeeld. “Let maar op, straks beginnen alle betrokken instanties brieven te sturen terwijl 60% van de bevolking slecht leest. We hebben een informatiecentrum nodig in de wijk om mensen die laaggeletterd zijn te helpen en voor te lichten op de ingrepen aan huizen en de openbare ruimte. Zo kun je onduidelijkheid wegnemen. Dit is ook goed voor eigenaren van koopwoningen in Delfshaven. Er is een aantal dat zelf wil investeren, maar bijvoorbeeld niet weten of een warmtepomp zich op termijn uitbetaalt.”

vb-iabr-kjazbec-40
Koos, bewoner van een gerenoveerd appartement in Tussendijken Beeld door: beeld: Katarina Jazbec

Niet wachten op de zondvloed

De ambitie voor een inclusieve en integrale aanpak in BoTu lijkt zich moeilijk te verhouden tot de haast die nodig is om klimaatopwarming tegen te gaan. “Wat vertellen we onze kleinkinderen over de manier waarop we met klimaatverandering om zijn gegaan? Laten we alvast onze argumenten en excuses met elkaar oefenen”, stelt Floris Alkemade, Rijksbouwmeester en curator van de IABR. Hij roept daarmee op om niet apathisch te wachten op de zondvloed, maar tot actie over te gaan. Als Rijksbouwmeester daagt hij het werkveld van ontwerpers al op verschillende manieren uit om maatschappelijke verandering als ontwerpopgave te omarmen. Zoals met de prijsvraag ‘Who Cares over ouder worden en collectief wonen. Eén van zijn drijfveren om hier in te duiken is de toegenomen eenzaamheid onder ouderen die hij koppelt aan de combinatie tussen wonen en zorg.

In de vijf Gijsingsflats in Tussendijken is één derde van de flatbewoners een alleenstaande zestigplusser. De zorgvraag van deze bewoners zal in de toekomst dus zeker toenemen. Jacques Stoppelenburg is één van de bewoners van de Gijsingflats. Hij verklaart in deze korte reportage waarom hij zich zorgen maakt om de veiligheid in de omgeving van de Gijsingflats: “Wij moeten oppassen dat de drugshandel die tussen de poorten zit beheersbaar blijft, want anders gaan we eraan onderdoor.”

In het ontwerpproces voor de Gijsingflats stelt CIVIC voor om naast energetische ingrepen ook de collectieve ruimtes uit te breiden en zo contact tussen bewoners te stimuleren. Jacques maakt er voorlopig het beste van. Zijn theorie: zorg dat alle bewoners van de negen woningen aan één galerij elkaar kennen, dat verhoogt de sociale controle, het onderlinge vertrouwen en creëert gezelligheid. Hij noemt het de ‘galerijcultuur’: “Ondanks dat ik 82 ben, wil ik toch het uiterste uit de galerijcultuur halen.”

Stadsmarinier Danielle van den Heuvel is trots op mensen als Jacques die zorgen voor een sociale structuur in Tussendijken. Met de inzet van alle werkenden en niet-werkenden breidt Atelier Rotterdam de komende twee jaar de huidige alliantie verder uit om de energietransitie in de wijk aan te vatten. “Investeer niet alleen in de stenen, maar kijk meteen hoe ouderen langer thuis kunnen blijven wonen. Zo kan ik me voorstellen dat met winst uit zonne-energie een wijkverpleegkundige in de flat financieel mogelijk kan maken.”

vb-iabr-kjazbec-39
Beeld door: beeld: Katarina Jazbec

Het IABR–Atelier Rotterdam grijpt de energietransitie, waar stad en haven voor staan, aan als aanjager voor inclusieve stadsontwikkeling én als trekker voor andere belangrijke opgaven. De energietransitie is één van de grote uitdagingen voor de komende decennia. Een belangrijke kwestie is hoe de ingrepen precies vorm krijgen. De verdeling van de lusten en de lasten is niet eenduidig. Energietransitie is meer dan infrastructuur en de belangrijkste vraag is misschien wel tot het produceren van welke nieuwe stedelijke kwaliteit de energietransitie ons in staat stelt.

IABR–Atelier Rotterdam is een samenwerking van de IABR en de gemeente Rotterdam en loopt tot en met 2020 als onderdeel van IABR–2018+2020–THE MISSING LINK. In Bospolder-Tussendijken werkt de IABR samen met een alliantie van woningcorporatie Havensteder, Delfshaven Coöperatie en de dienst Maatschappelijke Ontwikkeling van de gemeente Rotterdam.

Vers Beton heeft jouw support nodig!

Voordat je verder leest: Vers Beton kan alleen blijven bestaan dankzij support van onze lezers. Maak jij ook onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk?

Nee, ik lees eerst het stuk verder
Teun van den Ende

Teun van den Ende

Teun van den Ende laat zich niet graag leiden door hypes, maar gaat juist op zoek naar de lange lijnen in de ontwikkeling van Rotterdam – en ook andere steden trouwens. Teun combineert populaire cultuur met historisch onderzoek naar de stad.

Profiel-pagina
profile photo-katarina jazbec

Katarina Jazbec

Katarina Jazbec (1991) is een documentaire fotograaf en beeldend kunstenaar. In haar projecten behandelt ze vragen over ethiek, vrijheid, werk, sociale ongelijkheid en ziekte. Ze is in 2017 met een master afgestudeerd aan St. Joost in Breda met een film over het lezen van literaire fictie met een groep Belgische gevangenen, als onderdeel van een langdurige verkenning naar politieke mogelijkheden voor een nieuwe manier van dialoogvoering.

Profiel-pagina
Lees 2 reacties