voor de harddenkende Rotterdammer

In het voorjaar van 2018 deden de studenten van de Rotterdamse Academie van Bouwkunst in een ‘atelier’ onderzoek naar het immense woongebouw aan de Rosestraat in Feijenoord. Dat gebeurde op uitnodiging van de eigenaar, woningcorporatie Vestia die plannen heeft voor verduurzaming door middel van een groen dak, en de gemeente Rotterdam, eigenaar van het binnenterrein. Vestia stelde een leegstaande woning beschikbaar, waar de studenten werkten, vergaderden en zelfs logeerden. Tegelijk met de opknapbeurt wil de eigenaar namelijk de betrokkenheid van de bewoners bij het gebouw en elkaar vergroten. De vraag aan de studenten: hoe pak je dat aan?

Wie denkt dat een onderzoek door de Academie voor Bouwkunst tot een ontwerp voor een gebouw of verbouwing zal leiden, zit ernaast. Hidde van der Grind (stedenbouwkundig ontwerper) en Umut Türkmen (architect) dompelden zich onder in de wereld van de Peperklip en zagen er een metafoor in voor de uitdagingen die op veel andere plekken in de stad spelen. Het resultaat is een manifest met de titel: Pleidooi voor het groots experimenteren – De Peperklip als pionier voor het betaalbaar wonen in de stad. Ze pleiten voor een mentaliteitsverandering ten opzichte van betaalbare huisvesting. De Peperklip fungeert in het pleidooi als inspiratiebron, speelveld en personage.

DSC05755885
Beeld door: beeld: Frank Hanswijk

Kunnen jullie het pleidooi dat jullie schreven samenvatten?

Hidde: “We gebruiken het icoon de Peperklip om het op een heel concrete manier over de toekomst van betaalbare huisvesting in de stad te hebben. De discussie zoals die gaande is rondom onder andere de Woonvisie is erg gepolariseerd, wij willen dit icoon inzetten om er lessen uit te trekken. De titel is: Pleidooi voor het gróóts experimenteren met betaalbare huisvesting. Er bestaan namelijk al veel experimenten op dat gebied, maar altijd kleinschalig. Wij zeggen: in de Peperklip, met 550 woningen, dan kan je pas echt een goed experiment doen.”

Umut: “Het pleidooi wordt onderbouwd door onze bevindingen over wonen in de Peperklip. Bijvoorbeeld dat er een kloof is tussen de bewoners van het gebouw en die van de rest van de Kop van Zuid. We vergelijken de oude situatie waarin de Peperklip uitkeek op zeecontainers en de huidige waarin het uitkijkt op woningen van vijf ton. In beide gevallen staat het gebouw in een wereld waar het weinig aansluiting mee heeft. Dat is iets om over na te denken. Naar aanleiding van het onderzoek en onze bevindingen zijn we gaan denken wat het mooiste scenario voor de toekomst van de Peperklip zou zijn. Als je het over gentrificatie hebt, dat kan goede dingen opleveren, maar vergeet niet dat er hier mensen echt geworteld zijn. Die sociale structuren kan je niet zomaar wegdoen. En als je kijkt naar betaalbare huisvesting: hier zijn mensen die bereid zijn om mee te denken en mee te doen aan een nieuwe organisatievorm van betaalbare huisvesting.”

DSC046064-kopieren
Beeld door: beeld: Frank Hanswijk

Wat zijn de kwaliteiten van de Peperklip?

Hidde: “De schaal, het grote formaat, is tegelijkertijd de kracht en de zwakte van het gebouw. 550 woningen in een pand, dat kan het anoniem maken, vooral voor een buitenstaander. De architect, Carel Weeber, heeft bewust in het ontwerp van de gevel de vorm van de individuele woningen onzichtbaar gemaakt. Het is bijzonder dat een architectonisch icoon sociale woningbouw is. De nieuwe iconen van de stad zijn gebouwen als De Rotterdam, dat heeft met sociale woningbouw niks te maken. En wat ook bijzonder is: dit gebouw is super efficiënt gebouwd. Het was gewoon eerder klaar dan gepland. Dat is iets dat normaal nooit gebeurt.

Umut: “Je kan niet aan dit gebouw ‘kneden’, zoals je dat aan een buurtje zou kunnen doen door ergens een stukje af te breken en te herbouwen. Die robuustheid voel je ook in de geest van het gebouw. Het heeft alles wat erin en omheen gebeurd is opgevangen, de slechte publiciteit op de koop toe genomen, maar het staat er toch al generaties bewoners ondertussen. Mensen komen en gaan en dat gebouw blijft staan, dat is best bijzonder.”

Wat zijn de slechtste eigenschappen?

Hidde: “De kant van de Rosestraat is echt wel de slechtste kant van het gebouw. Daar heeft Weeber zelf ook gedacht ‘trek maar door’, omdat daar op het moment van het ontwerpen het luchtspoor er nog vlak langs liep. Dat gaf hij zelf min of meer toe. Het geluid en de akoestiek aan de binnenkant werken slecht. Geluiden kaatsen vanaf het straatniveau vervelend naar boven. Het nadelige van de grote schaal is dat als je iets wilt veranderen, je dat ook gelijk grootschalig moet aanpakken.”

DSC0478538-kopieren
Beeld door: beeld: Frank Hanswijk

Hoe heeft de Peperklip dat slechte imago gekregen, en al die tijd gehouden?

Hidde: “Een van de dingen die architect Carel Weeber zelf benoemde, even oneerbiedig gezegd, is dat het bij de oplevering begin jaren ’80 een beetje een dumpplaats is geweest van bewoners die ergens anders in de stad niet meer terecht konden. Op dat moment was de stadsvernieuwing in het Oude Westen aan de gang. Onder andere de mensen die daar niet meer konden blijven wonen kwamen hier terecht en werden daarna een min of meer aan hun lot over gelaten. Dit was het eerste woongebouw in wat toen nog havengebied was. De containerterminal stond nog aan de overkant en er was een loopbrug over het spoor gemaakt zodat mensen hun boodschappen konden doen in de Oranjeboomstraat. Het waren echt de eerste bewoners van dit gebied. Als je zoiets in het begin niet goed doet, dan gaat dat een eigen leven leiden.”

Umut: “Hoe dat imago er precies gekomen is vind ik moeilijk om te benoemen. Wat zegt het ook eigenlijk? Er lopen mensen rond met Peperkliptatoeages op hun arm. Daarvan hebben we een foto in onze publicatie geplaats. Dan moet er meer zijn dan een slecht imago. Het voelt ook enigszins oneerlijk; mensen zijn namelijk best blij hier, vormen een gemeenschap met elkaar. Dat voldoet misschien niet aan een in de maatschappij breed gedragen opvatting van hoe we moeten leven en wonen. Maar dit zijn gewoon mensen die deel uitmaken van de maatschappij.”

Hidde: “Mensen uit de omgeving zetten hun kinderen hier af om te spelen in het binnenterrein, omdat het zo prettig afgesloten en autoluw is. Dat imago is denk ik al heel lang aan het veranderen, maar het kost veel tijd voordat iedereen in de stad dat door heeft.”

Architect Carel Weeber himself is op bezoek geweest tijdens het onderzoek. Hoe was dat?

Umut: “Ik vond het eerlijk gezegd wel spannend. We waren toch in zijn ding aan het verblijven. De kamer waar wij werkten hing helemaal vol met foto’s. Mijn vriendin heeft hier één keer geslapen, toen zij de kamer binnen kwam lopen zei ze: ‘het is bijna eng, je lijkt wel een stalker van een gebouw’. En toen stond Carel Weeber daar zelf dus opeens tussen. Straks zegt hij: ‘waar zijn jullie in godsnaam mee bezig?’ Dat is gelukkig niet gebeurd, haha. We hebben veel gehad aan dat gesprek; hij is iemand die wel vaker op zijn eigen werk gereflecteerd heeft. Voor ons was het motiverend en ook wel geruststellend dat hij op dat moment zelf zei: ‘als het aan mij ligt zou je hier een kleine woningbouwvereniging van moeten maken. Die grote corporaties, dat gaat niet goed.’ Hij bevestigde op dat moment waar wij zelf ook al op gestuit waren. Dat heeft ons pleidooi en proces versterkt.”

Hidde: “Van tevoren hebben we wel documentaires gezien waar hij in zit, veel over hem gelezen. Maar als hij hier staat is het ook gewoon maar een man.”

Umut: “Je verwacht misschien het clichébeeld van de autoritaire architect; iemand die gevangenissen heeft ontworpen. Maar dan zit hij hier doodleuk te vertellen dat het hem niks kan schelen dat mensen hier hun loggia’s dichtmaken, ‘laat mensen lekker doen wat ze willen’.”

Hidde: “Maar toen het over de tegels op de gevel ging, en de mogelijkheid om de kleur ervan te veranderen zei hij: ‘ik vind het allemaal best, als het maar hetzelfde blijft’. Dus er zit nog wel wat architect in, haha.”

DSC05705865
Carel Weeber Beeld door: beeld: Frank Hanswijk

Het complex de Peperklip heeft nogal een berucht imago voor veel Rotterdammers. Zelf woonde ik, Fay van der Wall en auteur van dit stuk, van 2003 tot 2009 in de Peperklip. Ik krijg nog steeds wel eens licht geschokte reacties als ik dat vertel. Mensen komen op de proppen met verhalen waarvan de onderwerpen uiteenlopen van gewelddadige gangs, tot baby’s die uit het raam gegooid worden en Winti-geesten op het dak of een vuilstort in het binnenterrein.

Mijn ervaring steekt daar bijzonder saai bij af. Er zaten regelmatig hangjongeren in het portiek ja, en die lieten de boel niet schoon achter. Maar ik had ook leuk contact met een buurvrouw en op mooie zomerdagen werden er in het binnenterrein dansjes voor het zomercarnaval geoefend. Het beruchte imago dat zo’n beetje sinds de oplevering in 1982 hardnekkig aan de Peperklip plakt, staat in contrast met de aandacht ervoor in de vakwereld. Of je het nu mooi vindt of niet: het blijft een ontwerp van gerenommeerd architect Carel Weeber. [artikel gaat hieronder verder]

Op welke manieren hebben jullie onderzoek gedaan?

Umut: “Ik ben ingegaan op de uitnodiging om hier tijdelijk te wonen. Ik begon met het onderzoeken van patronen en fenomenen. Die heb ik in kaart gebracht door foto’s te maken, bijna 4.000 totaal, op alle tijdstippen van de dag. Daarop zie je details en de kleine dingen, alle loggia’s bijvoorbeeld. Daarnaast ben ik in het Rijksarchief voor Architectuur bij Het Nieuwe Instituut gedoken en heb daar van alles opgezocht. Tot brieven van Carel Weeber aan toe. Terwijl ik me helemaal onderdompelde, hield Hidde juist meer een satellietvisie.”

Welk beeld hadden jullie van de Peperklip voor jullie onderzoek?

Hidde: “Sinds november woon ik op het Noordereiland, in de buurt dus. Maar van de Peperklip wist ik eigenlijk vooraf niet veel meer dan dat het een gebouw van Carel Weeber was, en dat de reputatie niet al te best was. Als ik erlangs fietste vond ik het een vrij anoniem en afstandelijk gebouw. Toen we hier aan de slag gingen en ik in het binnenterrein ging kijken, veranderde mijn perceptie snel. Zeker in de middag lijkt het wel een schoolplein.”

Umut, hoe was het om tijdelijk bewoner van de Peperklip te zijn?

Umut: “Ik heb direct strategisch de kamer uitgekozen die uitkijkt op het binnenterrein. Daar vindt namelijk de meeste activiteit plaats. Verder ben ik vrij normaal mijn leven gaan leiden hier. Gewoon, opstaan en naar m’n werk gaan. Zo ben ik onderdeel van het gewone leven geworden. Al met al heb ik hier 75 nachten geslapen. Van alle deelnemers aan de studio heb ik het minste mensen benaderd met inhoudelijke vragen. De gesprekken die ik gehad heb kwamen namelijk vanzelf tot stand. Na een potje voetbal, of als ik in het binnenterrein stond. Voor mij is dat de juiste methode geweest om een heel reëel beeld te krijgen van het leven hier. De harde stellingen die gedaan werden over de Peperklip ging ik snel relativeren. Als het dan ging over zware problematiek of zware armoede dacht ik: ‘stop die mensen nou niet in een slachtofferrol’. Het zijn gewoon mensen zoals jij en ik.”

DSC05748881
De studenten Hidde van der Grind (stedenbouwkundig ontwerper) en Umut Türkmen (architect) met Carel Weeber Beeld door: beeld: Frank Hanswijk

Hidde, wat is jouw rol in het onderzoek geweest?

Hidde: “Waar Umut ging relativeren, nam ik in het begin de rol op me om de probleemstelling juist wat meer op te pompen. In principe vind ik namelijk dat er met de buitenruimte en de woningen niet zo veel mis is. Sinds het in ’82 werd opgeleverd, zijn er een aantal ingrepen in het gebouw gedaan. Er zijn doorgangen gemaakt, doorgangen dichtgemaakt en verplaatst. Er zijn bedrijfsruimtes in gekomen en weer weggehaald. Maar het heeft allemaal weinig resultaat gehad en het imago is eigenlijk vanaf het begin ongeveer hetzelfde gebleven: een beetje een slecht en tegelijk enigszins geliefd door de architectuurliefhebbers. Daaruit blijkt dus dat die ruimtelijke ingrepen niet veel uitgehaald hebben.”

Umut: “Wij zijn aan de slag gegaan met een opgave van de gemeente en Vestia: de plannen voor een groen dak combineren met het bevorderen van sociale veerkracht. Maar vanuit ons onderzoek zagen we dat als een zoveelste toevoeging aan die lijst van veranderingen. Het zou weinig gaan veranderen. Kijk ook naar zo’n begrip als sociale veerkracht, wat betekent dat nu helemaal?”

Dus jullie nemen stelling tegen het idee dat Vestia en de gemeente met wederom een fysieke ingreep ‘het probleem de Peperklip’ zou kunnen oplossen?

Hidde: “Het plan dat er ligt heeft goede aspecten en er schuilen heus kansen in, maar we zijn er kritisch over. Zo’n kans zou bijvoorbeeld kunnen zijn dat er met zonnepanelen op het dak een energiecoöperatie opgericht kan worden, naar een voorbeeld als de coöperatie Blijstroom die nu al in Rotterdam bestaat. Maar zo’n plan is bijna niet haalbaar omdat je die zonnepanelen dan in beheer van een externe partij zou moeten geven. Vestia mag dat wettelijk zelf niet doen. Wat wij in het pleidooi voorstellen is heel complex. Daarom hebben we voor de vorm van een pleidooi gekozen, in plaats van een ontwerp of een voorstel voor een nieuwe community. Om dit goed te doen moet je er namelijk jaren aan wijden. De organisatie ervan helemaal afhankelijk van de mensen die er in het gebouw wonen en wat zij willen. Dit is dus een oproep om erover na te denken, maar niet de boodschap dat wij weten hoe het moet. We zien dit pleidooi dus ook niet als een slotstuk, maar als het begin van iets nieuws.”

Umut: “Je zou echt een team van experts nodig hebben om onze plannen goed te onderzoeken. Maar één ding willen we blijven benadrukken: die bewoners, die zijn ontzettend waardevol.”

Op 18 september presenteerden de studenten van de Rotterdamse Academie van Bouwkunst de resultaten van hun onderzoek in de Peperklip. De presentatie vindt plaats in een aannemerswoning in De Peperklip zelf

Dit artikel is onderdeel van het dossier ‘De nieuwe stadsvernieuwing’, over de aanpak van de oude buurten op Zuid. Het stadsbestuur wil daar gemengde wijken creëeren. Is de stevige ambitie van de Woonvisie daarvoor geschikt? Wat betekent de door de overheid opgelegde volksverhuizing voor Rotterdamse huurders en woningzoekers?
Dit artikel kwam tot stand in samenwerking met AIR, het Architectuur Instituut Rotterdam. Vers Beton en AIR werken sinds 2015 structureel samen aan het debat over stedelijke ontwikkeling.

Vers Beton heeft jouw support nodig!

Voordat je verder leest: Vers Beton kan alleen blijven bestaan dankzij support van onze lezers. Maak jij ook onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk?

Nee, ik lees eerst het stuk verder

versbeton 1111

Fay van der Wall

Fay van der Wall (1983) werkt als freelance schrijver en maker. Schrijft voor Vers Beton over popcultuur, kunst, muziek, media en de stad

Profiel-pagina
frank hanswijk

Frank Hanswijk

Frank Hanswijk (Rotterdam, 1971) is een Rotterdamse fotograaf. Hij ontwikkelde zich breed met werk in journalistiek, reclame, theater en architectuur. De laatste jaren concentreert zijn werk zich steeds meer op architectuur en landschap. Hij benadert de architectuur niet als object maar als plek waarin de mens, al dan niet op de foto aanwezig, een cruciale rol speelt.

Profiel-pagina
Nog geen reacties