voor de harddenkende Rotterdammer

Het is een warme vrijdag in oktober. Op straat in de wijk Middelland genieten de mensen van de zonnestralen die wel eens de laatste van het jaar kunnen zijn. Het bescheiden terras van koffiezaak Espresso Dates zit vol. Midden op de stoep bij bakkerij Marakesh maken twee dames een praatje. Een man voert de duiven op het Middellandplein die even later door een peuter worden opgejaagd. Lot Mertens en Merete Schiøler kijken vanaf een bankje toe. Eens in de zoveel tijd steken ze een hand omhoog.

VersBeton-Middelland-SylvanaLansu-5
V.l.n.r. Merete Schiøler, Lot Mertens en Fatma Bhageloe. Fatma zet zich o.a. in met opruimprojecten in de wijk. Beeld door: beeld: Sylvana Lansu

In de afgelopen zes jaar hebben Mertens en Schiøler heel wat bewoners leren kennen. Zoals voetbaltrainer Samir Yaaqobi die zich inzet voor de jongeren in de wijk. Nico Haasbroek, voormalig hoofdredacteur van NOS en RTV Rijnmond, die onder de naam Middellandman verhalen verzamelt en buurttalkshows organiseert. En Carolien Hoogland die vandaag een groepje studenten van de Rotterdamse Hogeschool rondleidt langs de twaalf ‘Huizen van de Wijk’. Op het programma staat onder andere het BuurtAtelier, een plek in de Zwaerdecroonstraat voor en door de bewoners, dat mede door Schiøler is opgericht.

“Ja, Middelland is een interessante onderzoekscasus”, merkt Mertens op nadat ze Hoogland hartelijk heeft begroet. “Niet alleen studenten, ook stadmakers van over het hele land komen hier langs om te zien hoe bewoners, ondernemers en gemeente samenwerken ter verbetering van de wijk. We merken dat er veel belangstelling is voor deze vorm van co-creatie en weinig kennis over de praktijk. Zelf hebben wij al doende moeten ontdekken hoe van onderop georganiseerde stadsontwikkeling werkt. Er waren nauwelijks voorbeelden waar wij ons aan konden meten.”

Miljoenenexperiment

Het experiment, dat later ‘Mooi, Mooier, Middelland’ is gaan heten, begon in het voorjaar van 2015 toen een groepje buurtbewoners naar burgemeester Aboutaleb stapte om meer inspraak te krijgen in het bestuur van hun wijk. Republiek Middelland, zoals zij zichzelf noemden, zag geen heil in de plannen van de stadsmarinier die door de gemeente aangesteld was ter verbetering van de wijk. Iemand die de buurt niet of nauwelijks kende, zou niet in staat zijn om de hardnekkige veiligheidsproblemen in de wijk te bestrijden, zo redeneerden ze.

Bovendien ging de plannen voorbij aan de bestaande buurtinitiatieven die zich al inzetten voor de gemeenschap en veiligheid in de wijk. Het was de burgemeester die toen een experiment voorstelde. Mertens: “Hij stelde 7 miljoen euro beschikbaar. Geld dat eigenlijk was bestemd voor de bestrijding van overlast. Nu mochten de bewoners ermee doen wat zij nodig achten om de leefbaarheid en veiligheid in Middelland te verbeteren.Toen keek iedereen mijn kant uit: en nu?”

Mertens was namelijk als wijkmanager van de gemeente de aangewezen persoon om de kar te trekken. Alleen was het nog totaal onduidelijk waar die kar naar toe moest. “De burgemeester sprak over co-creatie, maar gaf geen duidelijke definitie of kaders. Bovendien waren er zoveel groepen die betrokken wilden zijn, dat er een wirwar van doelstellingen en belangen ontstond.” De eerste uitdaging was dus: het stroomlijnen van alle instinctieve en actiegerichte solidariteit, die door de woorden van Aboutaleb een extra boost had gekregen.

Aftasten

Er volgde een chaotische periode, vertelt Mertens. “In de eerste maanden moest iedereen zijn of haar rol vinden. Voor de gemeente was het wennen om de regie deels uit handen te geven en voor de bewoners was het een uitdaging om zich te organiseren tot een slagvaardige gemeenschap. Ik zat daar een beetje tussenin.”

Mertens wist een groepje ambassadeurs te committeren aan het project: bewoners en ambtenaren, die op hun beurt collega’s, buren en buurtgenoten aanspoorden om mee te doen. Schiøler was een van de eersten. “Je voelde de goede energie door de wijk heen golven. Veel mensen hadden ideeën en idealen voor een mooier Middelland. Maar wilden we verder komen, dan moesten we onze krachten bundelen en ons buigen over de uitvoering. Er waren mensen nodig die tijd wilden investeren en die zich niet lieten afschrikken als het even tegen zat.”

VersBeton-Middelland-SylvanaLansu-7
Beeld door: beeld: Sylvana Lansu

In wijkbijeenkomsten spraken bewoners, ondernemers en ambtenaren met elkaar over de belangrijkste thema’s. Al snel verdween het onderwerp veiligheid naar de achtergrond. “Een integrale aanpak paste beter bij wat we voor ogen hadden”, vertelt Mertens. “Zo konden we optimaal gebruik maken van elkaars kennis, expertise, informatie en netwerk.” Tegelijkertijd moesten er duidelijke pijlers komen die zouden helpen bij het maken van keuzes in wat wel en niet werd georganiseerd. Zo verschoof de indeling van de werkgroepen, niet meer op thema’s maar op locaties: de plekken en pleinen waar de plannen moesten worden uitgevoerd.

 

Nieuw elan

De Middellandstraat is een van die plekken. Wie de straat vanaf het centrum binnenrijdt, wordt verwelkomd door de boodschap ‘De nieuwe Middellandstraat begint hier!’ Het staat in kapitalen op kleurrijke banners in de raamkozijnen van leegstaande winkelpanden. De hoop is dat ze straks gevuld zijn met een divers aanbod van innovatieve ondernemers.

Rondom het Middellandplein is al sprake van een nieuw elan. Van een aantal gevels is het oorspronkelijke houten raamwerk weer zichtbaar gemaakt. En het hoekpand op de kruising met de Joost van Geelstraat is voorzien van twee fris geverfde gevelgedichten. Ook het plein zelf gaat op de schop (eind oktober is de uitvoering gestart, red.). Er komt meer ruimte voor groen en voor ontmoetingen, zodat er in de toekomst pop-up evenementen kunnen plaatsvinden. “Het plein moet het kloppend hart van de winkelstraat worden. We zetten in op meer open ruimte en minder auto’s”, vertelt Mertens.

Maar in de uitwerking van de plannen voor het plein trof zij een van de keerzijden van de buurtdemocratie. Ze is langs gegaan bij alle directe omwonenden, om te vragen om input. ‘Overal werd ik hartelijk ontvangen, maar wanneer ik vroeg of zij een actieve rol wilden spelen of mee wilden denken over een nieuw plein, kreeg ik meer dan eens nul op rekest.”

VersBeton-Middelland-SylvanaLansu-15
Beeld door: beeld: Sylvana Lansu

Waar dat aan ligt? Mertens en Schiøler vinden het een lastige vraag. “Het is ons streven om zoveel mogelijk mensen te bereiken, zeker ook de bewoners voor wie een project als dit geen gesneden koek is. Dat lukt aardig, maar het kan natuurlijk altijd beter. Feit blijft wel dat niet iedereen even sterk de behoefte voelt om deel uit te maken van een community. Sommige mensen wonen liever anoniem in de wijk en zoeken elders een gemeenschap. Je kunt het gevoel van verbondenheid nu eenmaal niet opleggen.”

Open gemeenschap

Dat zo een sterkere gemeenschap kan leiden tot uitsluiting, daar zijn Mertens en Schiøler zich maar al te goed van bewust. Ze nemen de veelgehoorde kritiek dat co-creatie ongelijkheid in de hand werkt –  tussen mensen die participeren en mensen die niet (kunnen) participeren – dan ook uiterst serieus. “We willen een open, uitnodigende gemeenschap zijn en trekken alles uit de kast om uitsluiting te voorkomen”, zegt Schiøler. Maar het blijft een uitdaging.

Neem alleen al het uitleggen wat ‘Mooi, Mooier, Middelland’ precies inhoudt. “Je vertelt niet in een paar zinnen aan je buren waar het om draait. Laat staan dat je ze kan enthousiasmeren om actief deel te nemen. Informatieavonden, een website en nieuwsbrief helpen, maar daarmee bereik je lang niet iedereen.” In de beginfase deed Mertens een poging om alle Middellanders te bereiken via een brief, een oproep op papier voor alle huishoudens. Het leek te werken: de wijkbijeenkomsten trokken per keer zo’n 120 betrokken bewoners. Maar op den duur droogde de nieuwe aanwas op.

“We hebben onze manier van communiceren steeds moeten vernieuwen”, zegt Mertens. Om te voorkomen dat de klad erin kwam. “Zo hielden we mensen bij de les, bleef de energie erin én konden we andere geluiden uit de wijk horen.”

Zo schakelde Mertens op een gegeven moment de hulp in van een spelmaker uit Middelland. In een klein team bedachten ze een knikkertafel waarbij buurtbewoners een knikker lieten rollen in het voor hen belangrijkste vakje. Zoals ‘vergroening’ of ‘activiteiten en sport voor jongeren’. De tafel heeft op zestien plekken in de wijk gestaan en ruim zeshonderd mensen hebben meegedaan.

Verder ontwierpen ze een spel voor de inrichting van de pleinen, zodat ook kinderen, of mensen die geen verstand hebben van stedenbouw, serieus konden meebepalen. En ze organiseerden een loterij, waarbij alle bewoners via hun huisnummers meedongen naar de prijs: meedenken over besteding van de 7 miljoen euro. Het leverde weliswaar nuttige feedback op, maar leidde niet automatisch tot een grotere diversiteit van deelnemers.

Economie in de wijk

Aan de zichtbaarheid en herkenbaarheid van Mooi, Mooier, Middelland in de wijk ligt het in ieder geval niet. Vanaf het begin is er een sterke identiteit, die consequent wordt gebruikt. Er zijn Mooi, Mooier, Middelland-buttons, vlaggen, stickers en zelfs een eigen huis-aan-huis-blad. De Middellandpost wordt gemaakt door bewoners en rondgebracht door een groepje jongeren. Zij ontvangen een kleine vergoeding en verdelen de verantwoordelijkheden en opbrengsten onderling.

Dat is niet alleen leerzaam, meent Schiøler, het geeft ook aanzien. “Met behulp van Samir Yaaqobi hebben zij zich verenigd in de werkgroep ‘Jongeren Middelland’. Hier vinden ze vriendschap, zelfvertrouwen en de mogelijkheid om zich te ontwikkelen. Ze voetballen samen, maken huiswerk en zetten zich actief in voor de wijk. Het ronddelen van de buurtkrant is maar een voorbeeld. Ze zijn ook al een paar jaar met succes verantwoordelijk voor de schaatsbaan van Het Middelland Winterfestival. In de buurt worden ze bovendien veel positiever benaderd. Voorheen stonden ze bij een aantal bewoners bekend als hangjongeren; nu maken ze naam als de jongens van Samir.”

VersBeton-Middelland-SylvanaLansu-2
Beeld door: beeld: Sylvana Lansu

De bezorgers zijn niet de enige bewoners die een vergoeding ontvangen. “Het was een heikel punt in vele discussies”, vertelt Mertens. “De dominante gedachte was dat vrijwilligerswerk en bewonersparticipatie kosteloos moesten zijn, maar dat bleek in de praktijk niet houdbaar. Voor de diverse projectleiders is het een enorme tijdsinvestering om een werkgroep draaiende te houden. Alles onbezoldigd doen is niet haalbaar en zeker niet duurzaam op de langere termijn. Je pleegt dan roofbouw op actieve mensen.” De trekkers van de werkgroepen, de projectleiders, krijgen daarom een vergoeding. “Al blijft de realiteit dat ze vaak meer werken dan wat ze vergoed krijgen”, vult Schiøler aan.

Ook zijn er uitvoerende taken die de wijk uitbesteedt. Hiervoor wordt een formele opdracht geformuleerd met bijbehorende vergoeding. Mertens: “De bewoners gaan behoorlijk streng en nauwkeurig te werk. Bij elke opdracht, hoe klein dan ook, gaan zij op zoek naar de beste deal. Daarbij hebben ze ook oog voor maatschappelijke waarden, zoals diversiteit, inclusiviteit, emancipatie en gemeenschapsvorming. Vanwege dat laatste, belandt veel werk bij buurtbewoners, waardoor de economie in de wijk blijft.”

Maar hoewel de wijk heel veel zelf doet, blijft een betrokken gemeente noodzakelijk, benadrukt Schiøler. “Zonder ambtenaren die echt begaan zijn met het proces in de wijk, zouden wij nooit zover zijn gekomen. Voor hen is het een betaalde baan om in de wijk te werken. Voor vele bewoners uit de wijk blijft het iets dat zij naast hun dagelijkse werkzaamheden doen. Juist door die twee krachten te bundelen, hebben wij zoveel kunnen bereiken.”

VersBeton-Middelland-SylvanaLansu-9
Merete Schiøler en Lot Mertens Beeld door: beeld: Sylvana Lansu

De grootste uitdaging blijft, ondanks alle goodwill, om het besluitvormingsproces voor iedereen inzichtelijk te maken. Steeds weer duiken dezelfde vragen op: Wie mag er namens de wijk beslissingen nemen? Wie wil verantwoordelijkheid dragen voor gemaakte keuzes? Ook de verantwoordelijkheid voor de 7 miljoen euro valt de bewoners zwaar, weet Mertens. “Ga er maar aan staan: 7 miljoen euro eerlijk verdelen over een wijk met zo’n 12.000 belanghebbenden. Mijn advies is om het de volgende keer andersom te doen. Dus eerst plannen maken en dan de begroting hierop afstemmen. Voldoende financiële ruimte voor experiment en de ontplooiing van co-creatie is daarbij wel een voorwaarde.”

Abrupt afscheid

Jammer genoeg voor Mertens zit er voor haar geen volgende termijn ‘Mooi, Mooier, Middelland’ in. Met pijn in haar hart heeft zij onlangs afscheid genomen van haar functie als wijkmanager. Aanleiding is het aantreden van wethouder Economie, Wijken en Kleine Kernen Barbara Kathmann in juli 2018. Kathman is de schoonzus van Mertens en om eventuele schijn van belangenverstrengeling te voorkomen, heeft de gemeente Mertens uit haar functie gehaald. Hoewel zij het besluit kan meevoelen, komt het naar haar zin te abrupt.

“Ik heb het gevoel dat wat we sinds 2015 hebben opgebouwd in één klap aan het wankelen is gebracht. Buurtgenoten, ondernemers en de gemeente hebben gezamenlijk en zorgvuldig antwoorden geformuleerd op de vraag wat het beste is voor de wijk. Dat was niet eenvoudig, ook het faciliteren van dit proces niet. Je moet goed weten wat er in de wijken speelt, welke initiatieven er zijn en wat de grootste zorgen zijn. Ik had deze kar niet kunnen trekken als ik niet al acht jaar aan Middelland verbonden was.” Schiøler voegt toe: “Lot heeft zich bewezen als iemand waar je op kunt bouwen. Het wordt nog een hele uitdaging om iemand te vinden die haar kan vervangen.”

Om de resultaten van drie jaar co-creëren te bestendigen is continuïteit vereist, menen Mertens en Schiøler. Juist omdat het project zoveel onvoorziene obstakels en onzekerheden met zich meebrengt. Beiden zijn ervan overtuigd dat alle extra inzet zich uiteindelijk terugverdient. “Critici zeggen vaak: ook zonder al dat gepraat en gedoe was de wijk opgeknapt. Ja, dan waren er nieuwe pleinen en panden gekomen. Maar niet déze plekken met deze kwaliteit. Bovendien geeft co-creatie meer legitimiteit aan de genomen besluiten, omdat er zoveel mensen betrokken zijn.”

Mertens benadrukt: “Betrokkenen hebben hun vaardigheden opgekrikt, Middelland heeft een eigen smoel, een ‘buurtidentiteit’ gekregen en het meest betekenisvolle resultaat: bewoners, ondernemers en ambtenaren hebben geleerd gezamenlijk verantwoordelijkheid te nemen voor de wijk. Dus geen lippendienst, maar écht.”

Vers Beton heeft jouw support nodig!

Voordat je verder leest: Vers Beton kan alleen blijven bestaan dankzij support van onze lezers. Maak jij ook onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk?

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Kim Hoefnagels

Kim Hoefnagels

Kim Hoefnagels (1987) is opgeleid als cultuurwetenschapper en houdt van alle creativiteit die Rotterdam uitspat. Kiezen is verliezen, maar als het dan toch moet, schrijft ze het liefst over kunst, architectuur en design. Ze is werkzaam als redacteur en journalist en woont in het Oude Noorden.

Profiel-pagina
DSC_0908cutklein

Sylvana Lansu

Sylvana Lansu (1991) studeerde fotografie aan AKV St. Joost in Breda. In haar werk onderzoekt ze het verlangen van de mens naar vastigheid en tegelijkertijd vrijheid. Door het fotograferen van deze aspecten in de wereld om ons heen worden de raakvlakken tussen mens en natuur zichtbaar.

Profiel-pagina
Nog geen reacties