voor de harddenkende Rotterdammer
15082016-Vers-Beton-Rotterdams-Nieuwe-Brain-Compass–JokeSchutphotography-032
Wouter van den Berg, oprichter van BrainCompass, in 2016. Beeld door: beeld: Joke Schut

Stel, je gaat aan de slag bij een groot concern. Stel, je hebt ambities: je wilt op zijn minst manager worden. Stel, je bedrijf wijst je op de mogelijkheid van DNA-coaching. Je bent nieuwsgierig en spuugt in een bakje. Die klodder wordt de basis van je carrière bij voornoemd concern.

Die klodders komen uiteindelijk bij Wouter van den Berg terecht, die zich scientific explorer noemt. Zijn bedrijf BrainCompass biedt coaching op basis van DNA. “Wij gaan ervanuit dat de grondslag van jouw gedrag ligt in een specifiek werkmodel vanuit je brein.” Zijn onderzoeksbronnen zijn DNA, hechtingstijl, persoonlijkheid en zakelijke mindset. De laatste drie toetst BrainCompass met een vragenlijst. Deze vier bronnen beschouwt Van den Berg als de vier levensfasen van onze individuele ‘biologische identiteit’. De website vertoont ter illustratie een gebukte mensaap, die via de rechtoplopende mens en mens met speer eindigt in een man met aktetas. ‘Professioneel succesvol vanuit jouw biologische kracht’, staat pontificaal te lezen.

Zes genen testen

DNA is de ‘oerbron’. BrainCompass test zes genen die elk in verband zou staan met bepaald professioneel gedrag: OXTR, COMT, MAO-A, 5-htt-LPR, DRD4, en DRD2. “Het OXTR-gen zegt bijvoorbeeld iets over hoe sociaal vaardig en empathisch een persoon in aanleg is”, legt Van den Berg uit. “En het COMT-gen biedt informatie over hoe invloedrijk iemand in potentie is.” Na het beantwoorden van een vragenlijst beoordeelt BrainCompass de resultaten in een gesprek en zet zijn partnerbedrijven aan het werk. Die leveren vervolgens een op maat gemaakt coachingstraject, om bijvoorbeeld de CEO te worden die je in je hebt. Werknemers van grote Rotterdamse bedrijven, zoals Unilever, Nationale Nederlanden, ASR, Rabobank, en PGGM, hebben de test al gedaan.

Hoe maak je dat hard?

Te zeggen dat deze methode omstreden is, is een understatement. Vanuit de wetenschap klinkt scherpe kritiek. Epigenetica-onderzoeker Pernette Verschure van de Universiteit van Amsterdam: “Ik vraag me af in hoeverre je zulke uitspraken hard kan maken. Je kan wel in grote groepen metingen verrichten en deze met elkaar associëren, maar in hoeverre kan je gedrag van een individu interpreteren op basis van een paar genen? Deze materie is enorm complex geregeld. Verschillende andere biologische mechanismen, zoals de epigenetische samenstelling en werking, dragen gezamenlijk bij aan uiteindelijk gedrag. Het lijkt mij daarom extreem lastig om hiermee individueel gedrag te bepalen.”

Absoluut geen aanbevelingen

Zelfs de grondlegger van dit model heeft intussen zijn vraagtekens bij dit praktisch gebruik. De bijzonder hoogleraar Sales en Account Management noemt zijn papers, waaraan BrainCompass refereert, revolutionair voor die tijd (2011-2014). “Maar met de kennis van nu zou ik het geheel anders doen”, zegt Willem Verbeke. “Op basis van deze DNA-analyse kan je individuen niet evalueren. De effecten en de reduceerbaarheid zijn laag, en onze sample size is te klein. Maar we moesten ergens beginnen. Inmiddels weet ik dat we hiermee niets hard kunnen maken en absoluut geen aanbevelingen mogen doen.”

Wouter van den Berg zwakt deze bezwaren af, maar daarmee ook de functie van DNA-analyse in het bedrijf. “Wij voorspellen geen gedrag. Niet omdat ik dat onethisch vind, maar omdat de kans op het voorspellen van gedrag op basis van een gen nihil is.” Op de vraag waarom BrainCompass dan in vredesnaam nog DNA gebruikt als coachingsmethode, zegt hij: “DNA is wel waardevol als biologische marker. Het verklaart gedrag. Maar inderdaad, het geeft niet de doorslag. Voor elk individu geldt een andere samenhang tussen de vier bronnen, die het gedrag verklaart.” Epigeneticus Verschure meent: “Wat je over persoonlijk gedrag op basis van  DNA-analyse kan zeggen en hard kan maken, is multi-interpretabel. Of dit nuttige informatie geeft voor individueel gedrag is onwaarschijnlijk.”

Neuro-economisch onderzoek

Hoe komt een bedrijf als BrainCompass aan een dergelijke omstreden methode? Via de universiteit waar de onderzoeksgroep rondom Willem Verbeke werkte op het snijvlak van economie en neurowetenschappen. Zo is de BrainCompass-methode een mix van bestaande studies en onderzoek, met als basis het proefschrift van Van den Berg Het gedrag van de salesforce proberen te begrijpen op basis van genetische associatie studies, verricht aan de economische faculteit van de EUR en deels in een lab bij het Erasmus MC. Van den Bergs promotor was Willem Verbeke. Het zijn ook zijn artikelen, die op de site van BrainCompass dienen als scientific review. Ook de eigenaar van BrainCompass, Loek Worm, staat te boek als co-auteur voor één van die artikelen.

Worm was weer commercieel directeur bij het (inmiddels opgeheven) Instituut voor Sales en Accountmanagement van de EUR, dat was opgericht door Verbeke en waar Van den Berg doceerde. Op basis van DNA-data, afgenomen bij studenten van ISAM, verrichtte de groep rondom Verbeke hun ‘neuro-economisch’ onderzoek. Aan Intermediair legt Worm in 2016 uit dat deze data de basis was voor Van den Bergs proefschrift en dus het BrainCompass-model. Van den Berg licht toe dat deze data niet is overgeheveld. BrainCompass werkt alleen met data die binnen het bedrijf ontwikkeld is en telkens vernieuwd wordt. “De laatste keer dat Verbeke een dataset bestudeerde is ruim drie jaar geleden. Daarvoor hield hij zich wel bezig met het model, maar intussen is het model een aantal keer geüpdatet naar nieuwe inzichten. Zo is het zesde gen MAO-A nog onder review.”

Bewust losgekoppeld

Ondanks deze nauwe verwantschap werpt Van den Berg alle schijn van belangenverstrengeling van zich af. “We hebben ons drie jaar geleden bewust losgekoppeld”, zegt de medeoprichter van BrainCompass. “We willen zelf de controle hebben over onze boodschap.”

Ook Verbeke wil inmiddels niets meer met BrainCompass te maken hebben. “Mensen hebben het recht mijn werk te citeren, maar wat de auteur daarmee vervolgens doet is niet mijn verantwoordelijkheid”, meent de hoogleraar. Over BrainCompass wil hij alleen nog kwijt dat hij een paar jaar geleden uit het bedrijf is gestapt, om zijn focus te verleggen naar epigenetica. “Ik ben alleen maar bezig mijzelf te vernieuwen als onderzoeker, de commercie heeft niet mijn interesse.”

Wetenschap toetsen in de praktijk

Desondanks bezit Verbeke drie bedrijven, die grotendeels zijn opgericht in samenwerking met zijn oud-medewerkers. Het lijkt een EUR-kliek. “Deze mensen zien mogelijkheden”, zegt Verbeke daarover. “Dat is de paradox van bedrijfseconomie: wij moeten onze wetenschap toetsen in de praktijk. Deze mensen stimuleerden mij toen de praktijk te betreden. Ik zit eigenlijk altijd op mijn kamer, maar zij kunnen die contactmomenten met bedrijfsleven faciliteren. ISAM Holding was ook een mogelijkheid.” Verbeke bezit nu samen met Maarten Colijn, eveneens  medeoprichter van BrainCompass (maar niet langer betrokken) en oud-manager van ISAM, Professional Capital BV, waaronder twee andere ondernemingen vallen en die zij beheren via hun aparte financiële holdings.

Schermafbeelding-2018-10-29-om-17.27.06kopie
Willem Verbeke, still uit Studio Erasmus (2013) Beeld door: beeld: Studio Erasmus

Verbeke legitimeert zijn bedrijvigheid als noodzaak: “Ik betaal mijn eigen onderzoek uit de winsten van mijn ondernemingen. DNA-analyse en hormoononderzoek zijn heel duur. Ik investeer als man die politiek niet voldoende connected is om beurzen te krijgen. Ik ben parttime hoogleraar, drie dagen per week, voor de rest van de week ben ik vrij om te ondernemen.”

Altijd in overleg

Hoe controleert de EUR de bedrijven die onder haar vlag opereren? Deze vraag is des te relevanter gezien de recente controverse rondom verschillende samenwerkingen tussen de EUR en Shell, BP, GazProm en ExxonMobil. De  persvoorlichter van de EUR reageert: “Wetenschappers van de Erasmus Universiteit worden natuurlijk beoordeeld op hun wetenschappelijke prestaties en onderwijsactiviteiten, maar ze hebben de ruimte om daarbuiten activiteiten te ontplooien – echter, altijd in overleg met hun faculteit en met het vermelden van dergelijke nevenactiviteiten in het register nevenwerkzaamheden. BrainCompass is nooit onderdeel geweest van de EUR Holding, ISAM was dit wel. EUR Holding ondersteunt de ontwikkeling en uitvoering van marktgerichte activiteiten die gerelateerd zijn aan de kernactiviteiten van de EUR.”

Ik wil dit vraagstuk verder onderzoeken. Het punt is namelijk niet dat de wetenschap de markt betreedt, hiervoor bestaan immers geldige redenen, maar het is bovenal een ethische kwestie. Net als bij de discussie rondom de bijbaantjes van de Eerste Kamerleden kunnen we ons afvragen hoeveel vingers een wetenschapper in de bedrijfspap mag hebben voor onderzoek en impact, en welk soort academisch onderzoek de markt op mag. De grote vraag is: waar eindigt de wetenschap en begint de pure commercie? Hiervoor vraag ik de hulp van jullie, de lezers, voor tips over onderzoek en bedrijven die zich begeven in het grijze gebied van de vermarkte wetenschap.

Mag dat?

De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) tikte BrainCompass vorig jaar op de vingers vanwege de manier waarop het bedrijf ‘bijzondere’ gegevens over ras, gezondheid en DNA verwerkte. De AP oordeelde dat dat in strijd met de privacywetgeving was, aangezien een aantal deelnemers de test liet afnemen binnen een afhankelijke arbeidsrelatie. Inmiddels heeft de AP het bezwaar ingetrokken. BrainCompass heeft waarborgen ingebouwd, inclusief de garantie dat de werkgever nooit inzage krijgt in het DNA.

Dit artikel is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (www.fondsbjp.nl)

Lees meer

Dit artikel is tot stand gekomen in samenwerking met Investico en De Groene Amsterdammer. Een bedrijf als BrainCompass is onderdeel van een groter verhaal: Nederlandse bedrijven als PostNL, Zeeman, Shell, Achmea, banken, de Belastingdienst gaan er in toenemende mate toe over om karakter, kwaliteiten en prestaties van hun werknemers digitaal te meten.

Lees hier het artikel 'Privacy? Achterhaald'
15082016-Vers-Beton-Rotterdams-Nieuwe-Brain-Compass–JokeSchutphotography-032

Lees meer

BrainCompass: “We willen als Japie Krekel op je schouder zitten”

Interview met Wouter van den Berg van BrainCompass

Vers Beton heeft jouw support nodig!

Voordat je verder leest: Vers Beton kan alleen blijven bestaan dankzij support van onze lezers. Maak jij ook onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk?

Nee, ik lees eerst het stuk verder
4

Marianne Klerk

Marianne is historicus, promoveerde in politiek denken aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en op dit moment doet ze onderzoek aan de Universiteit van Oxford. Al 13 jaar woont zij in Rotterdam, in haar ogen de mooiste stad van Nederland, waar eeuwen geschiedenis van stadsvernieling en -vernieuwing kriskras door elkaar lopen.

Profiel-pagina
Nog geen reacties